Konu tekrarı için: Periyodik Fonksiyon | Fonksiyonların Dönüşümü | Trigonometrik Fonksiyon Grafikleri
Trigonometrik fonksiyonlar birer periyodik fonksiyondur ve periyodik fonksiyonlar bölümünde yaptığımız tanımı sağlarlar. Trigonometrik fonksiyonların ve farklı dönüşümlerinin periyotları aşağıdaki formüllerle bulunabilir.
Trigonometrik fonksiyon grafikleri bölümünde gördüğümüz gibi, sinüs ve kosinüs fonksiyonlarının periyodu \( 2\pi \)'dir.
\( f(x) = \sin(x) \)
\( g(x) = \cos(x) \)
\( T_f = T_g = 2\pi \)
Sinüs ve kosinüs fonksiyonlarının farklı dönüşümlerinin periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( a \ne 0, \quad b \ne 0, \quad n \in \mathbb{Z^+} \) olmak üzere,
\( f(x) = a\sin^n(bx + c) + d \)
\( g(x) = a\cos^n(bx + c) + d \)
\( n \) tek sayı ise \( T_f = T_g = \dfrac{2\pi}{\abs{b}} \)
\( n \) çift sayı ise \( T_f = T_g = \dfrac{\pi}{\abs{b}} \)
\( f(x) = 2\sin^2(3x) + 1 \) ise,
\( T_f = \dfrac{\pi}{3} \)
\( g(x) = -\cos^3(5x - \frac{\pi}{3}) \) ise,
\( T_g = \dfrac{2\pi}{5} \)
Bu formüllerin mantığı şu şekilde açıklanabilir.
Trigonometrik fonksiyon grafikleri bölümünde gördüğümüz gibi, tanjant ve kotanjant fonksiyonlarının periyodu \( \pi \)'dir.
\( f(x) = \tan(x) \)
\( g(x) = \cot(x) \)
\( T_f = T_g = \pi \)
Tanjant ve kotanjant fonksiyonlarının farklı dönüşümlerinin periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( a \ne 0, \quad b \ne 0, \quad n \in \mathbb{Z^+} \) olmak üzere,
\( f(x) = a\tan^n(bx + c) + d \)
\( g(x) = a\cot^n(bx + c) + d \)
\( T_f = T_g = \dfrac{\pi}{\abs{b}} \)
\( f(x) = -\tan^2(4x) + 1 \) ise,
\( T_f = \dfrac{\pi}{4} \)
\( g(x) = 5\cot^3(2x - \frac{\pi}{4}) \) ise,
\( T_g = \dfrac{\pi}{2} \)
Bu formüllerin mantığı ile ilgili olarak, yukarıda sinüs/kosinüs fonksiyonları için paylaştığımız ilk beş madde tanjant/kotanjant fonksiyonları için de geçerlidir.
Bu maddelere ek olarak, \( n \) değeri çift sayı olduğunda fonksiyonun negatif değerleri pozitife döner, ancak aşağıdaki şekilde gibi grafiğin \( [0, \frac{\pi}{2}] \) ve \( [\frac{\pi}{2}, \pi] \) aralıkları birbirinin tekrarı değil, dikey bir doğruya göre simetriği olur, bu yüzden grafiğin periyodu değişmez.
Periyodik fonksiyonlar arasındaki dört işlem (toplama, çıkarma, çarpma, bölme) sonucunda elde edilen fonksiyonların periyodunu periyodik fonksiyonlar bölümünde incelemiştik, bu kurallar trigonometrik fonksiyonlar için de geçerlidir.
Aşağıdaki fonksiyonların esas periyodunu bulunuz.
(a) \( f(x) = 5 - 4\tan{\dfrac{3 - 2x}{3}} \)
(b) \( g(x) = 7 + \cos^6(6 - 2x) \)
(c) \( h(x) = 4\cot^5(8x - 2) \)
(d) \( k(x) = 18 - 3\sin^3\left( \dfrac{x}{2} - 4 \right) \)
Çözümü Göster(a) seçeneği:
\( f(x) = 5 - 4\tan{\dfrac{3 - 2x}{3}} \)
\( = 5 - 4\tan\left( -\dfrac{2}{3}x + 1 \right) \)
\( a\tan^n(cx + d) + b \) formundaki tanjant fonksiyonunun esas periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( T = \dfrac{\pi}{\abs{c}} \)
Bu formülü verilen fonksiyona uygulayalım.
\( T_f = \dfrac{\pi}{\abs{-\frac{2}{3}}} = \dfrac{3\pi}{2} \)
(b) seçeneği:
\( g(x) = 7 + \cos^6(6 - 2x) \)
\( n \) çift sayı olmak üzere, \( a\cos^n(cx + d) + b \) formundaki kosinüs fonksiyonunun esas periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( T = \dfrac{\pi}{\abs{c}} \)
Bu formülü verilen fonksiyona uygulayalım.
\( T_g = \dfrac{\pi}{\abs{-2}} = \dfrac{\pi}{2} \)
(c) seçeneği:
\( h(x) = 4\cot^5(8x - 2) \)
\( a\cot^n(cx + d) + b \) formundaki kotanjant fonksiyonunun esas periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( T = \dfrac{\pi}{\abs{c}} \)
Bu formülü verilen fonksiyona uygulayalım.
\( T_h = \dfrac{\pi}{\abs{8}} = \dfrac{\pi}{8} \)
(d) seçeneği:
\( k(x) = 18 - 3\sin^3\left( \dfrac{x}{2} - 4 \right) \)
\( n \) tek sayı olmak üzere, \( a\sin^n(cx + d) + b \) formundaki sinüs fonksiyonunun esas periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( T = \dfrac{2\pi}{\abs{c}} \)
Bu formülü verilen fonksiyona uygulayalım.
\( T_k = \dfrac{2\pi}{\abs{\frac{1}{2}}} = 4\pi \)
Aşağıdaki fonksiyonların esas periyodunu bulunuz.
(a) \( f(x) = \sin(8x) + 3\cos(5x) \)
(b) \( g(x) = 4\sin^2{\dfrac{2 - x}{3}} + \sin^3(3x + 1) \)
(c) \( h(x) = 4\tan(3x) + \cot\left( 5x + \dfrac{\pi}{2} \right) \)
(d) \( k(x) = \sqrt{5}\cos^4\left( -\dfrac{2x}{5} + 40 \right) + \tan^2(4x - 20) \)
Çözümü Göster(a) seçeneği:
\( f(x) = \sin(8x) + 3\cos(5x) \)
\( \sin(8x) \) fonksiyonunun esas periyodu:
\( T_1 = \dfrac{2\pi}{8} = \dfrac{\pi}{4} \)
\( \cos(5x) \) fonksiyonunun esas periyodu:
\( T_2 = \dfrac{2\pi}{5} \)
İki fonksiyonun toplamının esas periyodu fonksiyonların esas periyotlarının EKOK'una eşittir.
\( T_f = EKOK\left( \dfrac{\pi}{4}, \dfrac{2\pi}{5} \right) \)
\( = \dfrac{EKOK(\pi, 2\pi)}{EBOB(4, 5)} \)
\( = \dfrac{2\pi}{1} = 2\pi \)
(b) seçeneği:
\( g(x) = 4\sin^2{\dfrac{2 - x}{3}} + \sin^3(3x + 1) \)
Fonksiyon tanımını düzenleyelim.
\( g(x) = 4\sin^2\left( \dfrac{2}{3} - \dfrac{1}{3}x \right) + \sin^3(3x + 1) \)
\( \sin^2(\frac{2}{3} - \frac{1}{3}x) \) fonksiyonunun esas periyodu:
\( T_1 = \dfrac{\pi}{\abs{-\frac{1}{3}}} = 3\pi \)
\( \sin^3(3x + 1) \) fonksiyonunun esas periyodu:
\( T_2 = \dfrac{2\pi}{\abs{3}} = \dfrac{2\pi}{3} \)
İki fonksiyonun toplamının esas periyodu fonksiyonların esas periyotlarının EKOK'una eşittir.
\( T_g = EKOK\left( 3\pi, \dfrac{2\pi}{3} \right) \)
\( = \dfrac{EKOK(3\pi, 2\pi)}{EBOB(1, 3)} \)
\( = \dfrac{6\pi}{1} = 6\pi \)
(c) seçeneği:
\( h(x) = 4\tan(3x) + \cot\left( 5x + \dfrac{\pi}{2} \right) \)
\( \tan(3x) \) fonksiyonunun esas periyodu:
\( T_1 = \dfrac{\pi}{\abs{3}} = \dfrac{\pi}{3} \)
\( \cot(5x + \frac{\pi}{2}) \) fonksiyonunun esas periyodu:
\( T_2 = \dfrac{\pi}{\abs{5}} = \dfrac{\pi}{5} \)
İki fonksiyonun toplamının esas periyodu fonksiyonların esas periyotlarının EKOK'una eşittir.
\( T_h = EKOK\left( \dfrac{\pi}{3}, \dfrac{\pi}{5} \right) \)
\( = \dfrac{EKOK(\pi, \pi)}{EBOB(3, 5)} \)
\( = \dfrac{\pi}{1} = \pi \)
(d) seçeneği:
\( k(x) = \sqrt{5}\cos^4\left( -\dfrac{2x}{5} + 40 \right) + \tan^2(4x - 20) \)
\( \cos^4(-\frac{2x}{5} + 40) \) fonksiyonunun esas periyodu:
\( T_1 = \dfrac{\pi}{\abs{-\frac{2}{5}}} = \dfrac{5\pi}{2} \)
\( \tan^2(4x - 20) \) fonksiyonunun esas periyodu:
\( T_2 = \dfrac{\pi}{\abs{4}} = \dfrac{\pi}{4} \)
İki fonksiyonun toplamının esas periyodu fonksiyonların esas periyotlarının EKOK'una eşittir.
\( T_k = EKOK\left( \dfrac{5\pi}{2}, \dfrac{\pi}{4} \right) \)
\( = \dfrac{EKOK(5\pi, \pi)}{EBOB(2, 4)} \)
\( = \dfrac{5\pi}{2} \)
\( f(x) = 6\pi - 4\cot^4\left( \dfrac{3x - 1}{m} \right) \)
fonksiyonunun esas periyodu \( 2\pi \) olduğuna göre, \( m \)'nin alabileceği değerlerin çarpımı kaçtır?
Çözümü GösterFonksiyon tanımını düzenleyelim.
\( f(x) = 6\pi - 4\cot^4\left( \dfrac{3}{m}x - \dfrac{1}{m} \right) \)
\( f(x) = a\cot^n(cx + d) + b \) formundaki kotanjant fonksiyonunun esas periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( T_f = \dfrac{\pi}{\abs{c}} \)
Bu formülü verilen fonksiyona uygulayalım.
\( T_f = \dfrac{\pi}{\abs{\frac{3}{m}}} = 2\pi \)
\( \abs{\dfrac{3}{m}} = \dfrac{1}{2} \)
\( \dfrac{3}{m} = \pm \dfrac{1}{2} \)
\( m = -6 \) ya da \( m = 6 \)
\( m \)'nin alabileceği değerlerin çarpımı \( -6 \cdot 6 = -36 \) olur.
\( f(x) = -\tan^2(3x + 5) + 5 \)
\( g(x) = 2\cot^3(-6x + 2) - 2 \)
\( h(x) = 3\sin^5(-9x + 8) \)
olduğuna göre, \( f + g + h \) fonksiyonunun periyodu kaçtır?
Çözümü Göster\( a\tan^n(cx + d) + b \) formundaki tanjant fonksiyonunun esas periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( T = \dfrac{\pi}{\abs{c}} \)
Buna göre \( f \) fonksiyonunun periyodu \( \frac{\pi}{\abs{3}} = \frac{\pi}{3} \) olur.
\( a\cot^n(cx + d) + b \) formundaki kotanjant fonksiyonunun esas periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( T = \dfrac{\pi}{\abs{c}} \)
Buna göre \( g \) fonksiyonunun periyodu \( \frac{\pi}{\abs{-6}} = \frac{\pi}{6} \) olur.
\( n \) tek sayı olmak üzere, \( a\sin^n(cx + d) + b \) formundaki sinüs fonksiyonunun esas periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( T = \dfrac{2\pi}{\abs{c}} \)
Buna göre \( h \) fonksiyonunun periyodu \( \frac{2\pi}{\abs{-9}} = \frac{2\pi}{9} \) olur.
İki ya da daha fazla fonksiyonun toplamının esas periyodu fonksiyonların esas periyotlarının EKOK'una eşittir.
\( T = EKOK\left( \dfrac{\pi}{3}, \dfrac{\pi}{6}, \dfrac{2\pi}{9} \right) \)
\( = \dfrac{EKOK(\pi, \pi, 2\pi)}{EBOB(3, 6, 9)} \)
\( = \dfrac{2\pi}{3} \) bulunur.
\( k \in \mathbb{Z^+} \) olmak üzere,
\( f(x) = k\cos^k(kx + k) + k \) fonksiyonunun esas periyodu \( \frac{\pi}{4} \) olduğuna göre, \( k \)'nın alabileceği değerleri bulunuz.
Çözümü Göster\( k \) sayısının tek ve çift sayı olduğu durumları ayrı ayrı inceleyelim.
Durum 1: \( k \) tek sayı
\( n \) pozitif tek sayı olmak üzere, \( a\cos^n(cx + d) + b \) formundaki kosinüs fonksiyonunun esas periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( T = \dfrac{2\pi}{\abs{c}} \)
\( \dfrac{2\pi}{\abs{k}} = \dfrac{\pi}{4} \)
\( k = 8 \)
Bulduğumuz \( k \) değerleri çift sayı olduğu için incelediğimiz durum için geçerli çözüm değildir.
Durum 2: \( k \) çift sayı
\( n \) pozitif çift sayı olmak üzere, \( a\cos^n(cx + d) + b \) formundaki kosinüs fonksiyonunun esas periyodu aşağıdaki formülle bulunur.
\( T = \dfrac{\pi}{\abs{c}} \)
\( \dfrac{\pi}{\abs{k}} = \dfrac{\pi}{4} \)
\( k = 4 \)
Buna göre \( k \) sadece 4 değeri alabilir.
\( 0 \le x \le 2\pi \) ve \( k \in \mathbb{Z^+} \) olmak üzere,
\( \sin^2(kx) = \dfrac{7}{11} \) denkleminin çözüm kümesi 16 elemanlı olduğuna göre, \( k \) kaçtır?
Çözümü Göster\( \sin{x} \) fonksiyonunun periyodu \( 2\pi \)'dir, dolayısıyla \( [0, 2\pi] \) aralığında kendini 1 kez tekrarlar. Fonksiyon bu aralıkta \( (0, 1) \) aralığındaki bir değeri 2 kez alır.
\( \sin^2{x} \) fonksiyonunun periyodu \( \pi \)'dir, dolayısıyla \( [0, 2\pi] \) aralığında kendini 2 kez tekrarlar. Fonksiyon bu aralıkta \( (0, 1) \) aralığındaki bir değeri 4 kez alır.
\( \sin^2(kx) \) fonksiyonunun periyodu \( \frac{\pi}{k} \)'dır, dolayısıyla \( [0, 2\pi] \) aralığında kendini \( 2k \) kez tekrarlar. Fonksiyon bu aralıkta \( (0, 1) \) aralığındaki bir değeri \( 4k \) kez alır.
\( 4k = 16 \)
\( k = 4 \) bulunur.
\( \cos(\sin{x}) \) fonksiyonunun periyodu kaçtır?
Çözümü GösterSinüs ve kosinüs fonksiyonlarının grafikleri aşağıdaki gibidir.
Buna göre her iki fonksiyonun da periyodu \( 2\pi \)'dir.
Verilen fonksiyonun periyoduna \( T \) diyelim.
Fonksiyonun periyodu aşağıdaki eşitliği sağlayan en küçük \( T \) değeridir.
\( \cos(\sin{x}) = \cos(\sin(x + T)) \)
Bu eşitlik \( T = 2\pi \) için sağlanır.
\( \cos(\sin{x}) = \cos(\sin(x + 2\pi)) = \cos(\sin{x}) \)
Her ne kadar sinüs fonksiyonunun periyodu \( 2\pi \) olsa da, fonksiyonun grafiği ikinci bir simetri daha içerir ve fonksiyonun mutlak değeri her \( \pi \) periyotta bir kendini tekrarlar.
Bu eşitliğin \( T = \pi \) için de sağlanıp sağlanmadığını kontrol edelim.
\( \cos(\sin{x}) = \cos(\sin(x + \pi)) \)
Sinüs III. bölgede negatiftir.
\( = \cos(-\sin{x}) \)
Kosinüs fonksiyonu çift fonksiyondur.
\( \cos(-x) = \cos{x} \)
\( = \cos(\sin{x}) \)
Dolayısıyla \( T = \pi \) de fonksiyonun bir periyodudur.
Daha küçük bir \( T \) değeri için yukarıdaki eşitlik sağlanamayacağı için fonksiyonun periyodu \( \pi \) olur.