Şu ana kadar trigonometrik oranları dar açılar (\( 0° \lt \theta \lt 90° \)) için tanımladık ve dik üçgenlerin kenarları arasındaki oranların hesaplanmasında kullandık. Bu bölümde inceleyeceğimiz birim çember ile trigonometrik oranların tanımını ve kullanımını tüm açılara genişleteceğiz.
Koordinat düzleminde merkezi orijin ve yarıçapı 1 birim olan çembere birim çember denir. Merkezi \( O(0, 0) \) noktası olan birim çember eksenleri \( A(1, 0) \), \( B(0, 1) \), \( C(-1, 0) \) ve \( D(0, -1) \) noktalarında keser.
Birim çemberin denklemi merkezi orijin ve yarıçapı 1 birim olan çember denklemidir.
\( x^2 + y^2 = 1 \)
Köşesi orijinde ve başlangıç kolu pozitif \( x \) ekseni üzerinde olan yönlü açılara standart konumdaki açılar denir. Standart konumdaki bir \( \theta \) açısının bitim kolu, başlangıç kolunun (açı pozitif ise) saat yönünün tersi yönde ya da (açı negatif ise) saat yönünde \( \theta \) kadar döndürülmesiyle elde edilir. Bitim kolu koordinat eksenlerinden biri üzerinde olmayan açılar, bitim kolunun bulunduğu bölgeye göre adlandırılırlar (II. bölgede açı vb.).
Bu bölümde standart konumdaki bir \( \theta \) açısının bitim kolunun birim çemberi kestiği \( E \) noktasını, "\( \theta \) açısının birim çember üzerinde karşılık geldiği nokta" olarak adlandıracağız. Aksi belirtilmedikçe verilen tüm açıların standart konumda olduğu varsayılmalıdır.
Birim çemberin birkaç sebeple trigonometride önemli bir yeri vardır.
Bir \( \theta \) açısının birim çember üzerinde karşılık geldiği \( E \) noktasının koordinatlarını \( \theta \) açısı cinsinden yazalım.
\( E(x, y) \) olmak üzere,
\( \cos{\theta} = \dfrac{x}{1} = x \)
\( \sin{\theta} = \dfrac{y}{1} = y \)
Buna göre \( E \) noktasının koordinatları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( E(\cos{\theta}, \sin{\theta}) \)
Sonuç olarak, bir \( \theta \) açısının sinüs ve kosinüs değerleri, açının birim çember üzerinde karşılık geldiği noktanın sırasıyla ordinat ve apsis değerlerine eşittir.
Birim çember yardımıyla yaptığımız bu yeni tanım, dik üçgende yalnızca dar açılar için tanımladığımız sinüs ve kosinüs oranlarının genişletilmiş halidir. Yeni tanım dar açılarda önceki tanımla aynı sonuçları verirken, diğer (geniş, negatif, eksenler üzerindeki) açılar için de sinüs ve kosinüs değerlerini belirlememizi sağlar.
Bu genişletilmiş tanım kullanılarak birim çemberin eksenleri kestiği noktaların karşılık geldiği açıların sinüs ve kosinüs değerleri aşağıdaki gibi bulunur. Bu değerlerin dik üçgen tanımı kullanılarak bulunamadığını hatırlatalım.
| \( \theta \) | \( (x, y) \) | \( \cos{\theta} \) | \( \sin{\theta} \) |
|---|---|---|---|
| \( 0° \) | \( A(1, 0) \) | \( \cos{0°} = 1 \) | \( \sin{0°} = 0 \) |
| \( 90° \) | \( B(0, 1) \) | \( \cos{90°} = 0 \) | \( \sin{90°} = 1 \) |
| \( 180° \) | \( C(-1, 0) \) | \( \cos{180°} = -1 \) | \( \sin{180°} = 0 \) |
| \( 270° \) | \( D(0, -1) \) | \( \cos{270°} = 0 \) | \( \sin{270°} = -1 \) |
Bir açının birim çember üzerinde karşılık geldiği noktanın ordinatı o açının sinüs değerini verdiği için, \( y \) eksenine sinüs ekseni de denir. \( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça bu noktanın ordinatı \( [-1, 1] \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla sinüs değer aralığı da bu aralık olur.
Aşağıdaki şekilde dört bölgedeki birer açı için sinüs değerleri sinüs ekseni üzerinde gösterilmiştir.
Bir açının birim çember üzerinde karşılık geldiği noktanın apsisi o açının kosinüs değerini verdiği için, \( x \) eksenine kosinüs ekseni de denir. \( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça bu noktanın apsisi \( [-1, 1] \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla kosinüs değer aralığı da bu aralık olur.
Aşağıdaki şekilde dört bölgedeki birer açı için kosinüs değerleri kosinüs ekseni üzerinde gösterilmiştir.
Bir \( \theta \) açısının bitim kolunu içeren doğrunun \( x = 1 \) doğrusunu kestiği \( F \) noktasının koordinatlarını \( \theta \) açısı cinsinden yazalım.
\( F(x, y) \) olmak üzere,
\( x = 1 \)
\( \tan{\theta} = \dfrac{y}{1} = y \)
Buna göre \( F \) noktasının koordinatları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( F(1, \tan{\theta}) \)
Bir açının bitim kolunu içeren doğrunun \( x = 1 \) doğrusunu kestiği noktanın ordinatı o açının tanjant değerini verdiği için, \( x = 1 \) doğrusuna tanjant ekseni de denir. \( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça bu noktanın ordinatı \( (-\infty, \infty) \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla tanjant değer aralığı da bu aralık olur.
Aşağıdaki şekilde dört bölgedeki birer açı için tanjant değerleri tanjant ekseni üzerinde gösterilmiştir.
Bir \( \theta \) açısının bitim kolunu içeren doğrunun \( y = 1 \) doğrusunu kestiği \( G \) noktasının koordinatlarını \( \theta \) açısı cinsinden yazalım.
\( G(x, y) \) olmak üzere,
\( y = 1 \)
\( \cot{\theta} = \dfrac{x}{1} = x \)
Buna göre \( G \) noktasının koordinatları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( G(\cot{\theta}, 1) \)
Bir açının bitim kolunu içeren doğrunun \( y = 1 \) doğrusunu kestiği noktanın apsisi o açının kotanjant değerini verdiği için, \( y = 1 \) doğrusuna kotanjant ekseni de denir. \( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça bu noktanın apsisi \( (-\infty, \infty) \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla kotanjant değer aralığı da bu aralık olur.
Aşağıdaki şekilde dört bölgedeki birer açı için kotanjant değerleri kotanjant ekseni üzerinde gösterilmiştir.
Bir \( \theta \) açısının birim çember üzerinde karşılık geldiği \( E \) noktasında çembere çizilen teğet doğrunun \( y \) eksenini kestiği \( H \) noktasının koordinatlarını \( \theta \) açısı cinsinden yazalım.
\( H(x, y) \) olmak üzere,
\( x = 0 \)
\( \csc{\theta} = \dfrac{y}{1} = y \)
Buna göre \( H \) noktasının koordinatları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( H(0, \csc{\theta}) \)
\( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça \( H \) noktasının ordinatı \( (-\infty, -1] \cup [1, \infty) \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla kosekant değer aralığı da bu aralık olur.
Aynı teğet doğrunun \( x \) eksenini kestiği \( K \) noktasının koordinatlarını \( \theta \) açısı cinsinden yazalım.
\( K(x, y) \) olmak üzere,
\( \sec{\theta} = \dfrac{x}{1} = x \)
\( y = 0 \)
Buna göre \( K \) noktasının koordinatları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( K(\sec{\theta}, 0) \)
\( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça \( K \) noktasının apsisi \( (-\infty, -1] \cup [1, \infty) \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla sekant değer aralığı da bu aralık olur.
Dar açılarda geçerli olduğunu gösterdiğimiz trigonometrik özdeşliklerin yaptığımız bu yeni tanıma göre diğer açılarda da geçerli olduğu aşağıda gösterilmiştir.
\( \cos{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \tan{\theta} = \dfrac{\sin{\theta}}{\cos{\theta}} \)
\( \sin{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \cot{\theta} = \dfrac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}} \)
İSPAT 1:
\( \theta \) açısının bitim kolunun birim çemberi kestiği noktaya \( E \), bu kolu içeren doğrunun \( x = 1 \) doğrusunu kestiği noktaya \( F \) diyelim.
\( E(\cos{\theta}, \sin{\theta}) \)
\( F(1, \tan{\theta}) \)
\( O, E, F \) noktaları aynı doğru üzerinde olduğundan bu doğrunun eğimi \( E \) ve \( F \) noktaları kullanılarak hesaplanabilir.
\( \dfrac{\tan{\theta}}{1} = \dfrac{\sin{\theta}}{\cos{\theta}} \)
Buna göre herhangi bir \( \theta \) açısı için tanjant değeri aşağıdaki gibi bulunur.
\( \cos{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \tan{\theta} = \dfrac{\sin{\theta}}{\cos{\theta}} \)
İSPAT 2:
\( \theta \) açısının bitim kolunun birim çemberi kestiği noktaya \( E \), bu kolu içeren doğrunun \( y = 1 \) doğrusunu kestiği noktaya \( G \) diyelim.
\( E(\cos{\theta}, \sin{\theta}) \)
\( G(\cot{\theta}, 1) \)
\( O, E, G \) noktaları aynı doğru üzerinde olduğundan bu doğrunun eğimi \( E \) ve \( G \) noktaları kullanılarak hesaplanabilir.
\( \dfrac{\cot{\theta}}{1} = \dfrac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}} \)
Buna göre herhangi bir \( \theta \) açısı için kotanjant değeri aşağıdaki gibi bulunur.
\( \sin{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \cot{\theta} = \dfrac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}} \)
\( \sin^2{\theta} + \cos^2{\theta} = 1 \)
\( \cos{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \tan^2{\theta} + 1 = \sec^2{\theta} \)
\( \sin{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( 1 + \cot^2{\theta} = \csc^2{\theta} \)
İSPAT 1:
Birim çemberin denklemini yazalım.
\( x^2 + y^2 = 1^2 \)
Birim çember üzerindeki herhangi bir \( E \) noktasının koordinatlarını yerine yazalım.
\( x = \cos{\theta}, \quad y = \sin{\theta} \)
Birim çember üzerindeki her nokta çemberin denklemini sağlar.
\( (\cos{\theta})^2 + (\sin{\theta})^2 = 1^2 \)
\( \sin^2{\theta} + \cos^2{\theta} = 1 \)
İSPAT 2:
Yukarıdaki Pisagor özdeşliğinin taraflarını \( \cos^2{\theta} \) ifadesine bölelim.
\( \cos{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \dfrac{\sin^2{\theta}}{\cos^2{\theta}} + \dfrac{\cos^2{\theta}}{\cos^2{\theta}} = \dfrac{1}{\cos^2{\theta}} \)
\( \left( \dfrac{\sin{\theta}}{\cos{\theta}} \right)^2 + 1 = \left( \dfrac{1}{\cos{\theta}} \right)^2 \)
Sinüsün kosinüse oranı tanjantı verir. Kosinüsün çarpmaya göre tersi sekantı verir.
\( \tan^2{\theta} + 1 = \sec^2{\theta} \)
İSPAT 3:
Yukarıdaki Pisagor özdeşliğinin taraflarını \( \sin^2{\theta} \) ifadesine bölelim.
\( \sin{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \dfrac{\sin^2{\theta}}{\sin^2{\theta}} + \dfrac{\cos^2{\theta}}{\sin^2{\theta}} = \dfrac{1}{\sin^2{\theta}} \)
\( 1 + \left( \dfrac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}} \right)^2 = \left( \dfrac{1}{\sin{\theta}} \right)^2 \)
Kosinüsün sinüse oranı kotanjantı verir. Sinüsün çarpmaya göre tersi kosekantı verir.
\( 1 + \cot^2{\theta} = \csc^2{\theta} \)
\( \sin{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \csc{\theta} = \dfrac{1}{\sin{\theta}} \Longleftrightarrow \sin{\theta}\csc{\theta} = 1 \)
\( \cos{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \sec{\theta} = \dfrac{1}{\cos{\theta}} \Longleftrightarrow \cos{\theta}\sec{\theta} = 1 \)
\( \sin{\theta}\cos{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \cot{\theta} = \dfrac{1}{\tan{\theta}} \Longleftrightarrow \tan{\theta}\cot{\theta} = 1 \)
İSPAT 1:
\( \theta \) açısının birim çember üzerinde karşılık geldiği noktaya \( E \), çembere bu noktada çizilen teğet doğrunun \( y \) eksenini kestiği noktaya \( H \), \( x \) eksenini kestiği noktaya \( K \) diyelim.
\( E(\cos{\theta}, \sin{\theta}) \)
\( H(0, \csc{\theta}) \)
\( K(\sec{\theta}, 0) \)
Orijin ve \( E \) noktasından geçen doğrunun eğimi \( \frac{\sin{\theta}}{\cos{\theta}} \) olur.
Birbirini dik kesen doğruların eğimleri çarpımı \( -1 \) olur.
Buna göre birim çembere \( E \) noktasında teğet olan doğrunun eğimi \( -\frac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}} \) olur.
\( E \) noktasından geçen ve eğimi \( -\frac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}} \) olan doğrunun denklemini bulalım.
\( y - \sin{\theta} = -\dfrac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}}(x - \cos{\theta}) \)
\( y\sin{\theta} - \sin^2{\theta} = -x\cos{\theta} + \cos^2{\theta} \)
\( x\cos{\theta} + y\sin{\theta} = 1 \)
Yaptığımız tanıma göre, \( \theta \) açısının kosekantı bu doğrunun \( y \) eksenini kestiği noktanın ordinatına eşittir.
Doğru denkleminde \( x = 0 \) yazalım.
\( 0\cos{\theta} + y\sin{\theta} = 1 \)
\( y = \csc{\theta} = \dfrac{1}{\sin{\theta}} \)
İSPAT 2:
Yukarıda \( E \) noktasından geçen ve eğimi \( -\frac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}} \) olan doğrunun denklemini aşağıdaki gibi bulmuştuk.
\( x\cos{\theta} + y\sin{\theta} = 1 \)
Yaptığımız tanıma göre, \( \theta \) açısının sekantı bu doğrunun \( x \) eksenini kestiği noktanın apsisine eşittir.
Doğru denkleminde \( y = 0 \) yazalım.
\( x\cos{\theta} + 0\sin{\theta} = 1 \)
\( x = \sec{\theta} = \dfrac{1}{\cos{\theta}} \)
İSPAT 3:
Bölüm özdeşlikleri bölümünde tanjant ve kotanjant için aşağıdaki özdeşlikleri bulmuştuk.
\( \cos{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \tan{\theta} = \dfrac{\sin{\theta}}{\cos{\theta}} \)
\( \sin{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \cot{\theta} = \dfrac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}} \)
İki özdeşliği taraf tarafa çarpalım.
\( \sin{\theta}\cos{\theta} \ne 0 \) olmak üzere,
\( \tan{\theta}\cot{\theta} = \dfrac{\sin{\theta}}{\cos{\theta}} \cdot \dfrac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}} \)
\( \tan{\theta}\cot{\theta} = 1 \)
Esas ölçüleri aynı olan açıların bitim kolları çakıştığı için, bu açılar birim çember üzerinde aynı noktaya karşılık gelir ve trigonometrik oranları birbirine eşittir. Dolayısıyla \( [0, 2\pi) \) aralığındaki açılar için yaptığımız tüm tanım ve hesaplamalar, esas ölçüleri üzerinden tüm reel sayı ölçülü açılar için de geçerlidir.
\( k \in \mathbb{Z} \) olmak üzere,
\( \sin(\theta + 2\pi k) = \sin{\theta} \)
\( \cos(\theta + 2\pi k) = \cos{\theta} \)
\( \tan(\theta + 2\pi k) = \tan{\theta} \)
\( \csc(\theta + 2\pi k) = \csc{\theta} \)
\( \sec(\theta + 2\pi k) = \sec{\theta} \)
\( \cot(\theta + 2\pi k) = \cot{\theta} \)
Yukarıda yaptığımız geometrik tanımlamalar doğrultusunda, trigonometrik oranların tüm reel sayılarda hangi açılarda tanımlı olduğunu inceleyelim.
Sık kullanılan açıların derece ve radyan karşılıkları aşağıda birim çember üzerinde gösterilmiştir. Bu açıların derece ve radyan karşılıklarının ve her birinin trigonometrik değerlerinin bilinmesi ya da hızlı bir şekilde hesaplanabilmesi oldukça önemlidir.
\( (a + 4)x^2 + (3b + 6)xy + (c - 5)y^2 = 3 \)
denklemi bir birim çember belirttiğine göre, \( \dfrac{a - b}{c} \) kaçtır?
Çözümü GösterBirim çemberin denklemi aşağıdaki gibidir.
\( x^2 + y^2 = 1 \)
Verilen denklemin taraflarını 3'e bölelim.
\( \dfrac{a + 4}{3}x^2 + \dfrac{3b + 6}{3}xy + \dfrac{c - 5}{3}y^2 = 1 \)
Verilen denklem birim çember denklemine eşit olacak şekilde katsayıları eşitleyelim.
\( \dfrac{a + 4}{3} = 1 \Longrightarrow a = -1 \)
\( \dfrac{c - 5}{3} = 1 \Longrightarrow c = 8 \)
Çember denkleminde \( xy \)'li terim bulunamaz.
\( 3b + 6 = 0 \Longrightarrow b = -2 \)
Bu değerleri soruda verilen ifadede yerine yazalım.
\( \dfrac{a - b}{c} = \dfrac{-1 - (-2)}{8} \)
\( = \dfrac{1}{8} \) bulunur.
Birim çember üzerindeki \( A(-\frac{1}{2}, \frac{\sqrt{3}}{2}) \) noktasına karşılık gelen pozitif yönlü açının esas ölçüsü kaç derecedir?
Çözümü GösterApsis negatif, ordinat pozitif olduğu için nokta II. bölgededir.
\( A \) noktası II. bölgede \( AOB \) dik üçgeni oluşturur.
\( \widehat{AOB} \) açısının tanjantını bulalım.
\( \tan{\beta} = \dfrac{\abs{AB}}{\abs{BO}} \)
\( = \dfrac{\frac{\sqrt{3}}{2}}{\frac{1}{2}} = \sqrt{3} \)
Tanjant değeri \( \sqrt{3} \) olan dar açı \( 60° \)'dir.
\( \beta = 60° \)
\( \alpha \) ve \( \beta \) bütünler açılardır.
\( \alpha = 180° - \beta = 120° \) bulunur.
Birim çember üzerinde apsisi ordinatının 3 katına eşit olan noktaları bulunuz.
Çözümü Gösterİstenilen noktaların koordinatlarına \( A(3a, a) \) diyelim.
Birim çember üzerindeki bir noktanın apsis ve ordinat değerleri sırasıyla o noktanın karşılık geldiği açının kosinüs ve sinüs değerlerine eşittir.
Noktanın \( x \) ekseni ile yaptığı pozitif yönlü açı \( \theta \) olmak üzere,
\( A(3a, a) = A(\cos{\theta}, \sin{\theta}) \)
Birim çember üzerindeki tüm noktalar Pisagor özdeşliğini sağlar.
\( \cos^2{\theta} + \sin^2{\theta} = 1 \)
\( (3a)^2 + a^2 = 1 \)
\( 10a^2 = 1 \)
\( a = \pm \dfrac{\sqrt{10}}{10} \)
O halde istenen koşulu sağlayan noktalar aşağıdaki gibi bulunur.
\( A_1\left( \dfrac{3 \sqrt{10}}{10}, \dfrac{\sqrt{10}}{10} \right) \)
\( A_2\left (-\dfrac{3 \sqrt{10}}{10}, -\dfrac{\sqrt{10}}{10} \right) \)
Koordinat düzleminde birim çember üzerinde \( A(-\frac{\sqrt{3}}{2}, \frac{1}{2}) \) noktası veriliyor.
Bu nokta saat yönünde 3500° hareket ettirilirse hangi bölgeye ulaşılır?
Çözümü Göster\( A \) noktası II. bölgededir ve \( x \) ekseni ile yaptığı pozitif yönlü açı 150°'dir.
\( \cos{150°} = -\dfrac{\sqrt{3}}{2} \)
\( \sin{150°} = \dfrac{1}{2} \)
Saat yönünde hareket negatif yönlü açıya karşılık gelir.
\( 150° - 3500° = -3350° \)
\( -3350° \)'nin esas ölçüsü \( 250° \)'dir.
\( -3350° = 250° + 360° \cdot (-10) \)
250° III. bölgede bir açıdır.
\( a = \cot{56°}, b = \cot{323°}, c = \cos{146°}, d = \cos{217°} \)
ifadelerini değerlerine göre küçükten büyüğe doğru sıralayın.
Çözümü GösterVerilen ifadeleri kosinüs ve kotanjant fonksiyonları ve I. ve II. bölgede açılar cinsinden yazalım.
\( a = \cot{56°} \)
\( b = \cot{143°} \)
\( c = \cos{326°} = \cos{270° + 56°} = \cos{56°} \)
\( d = \cos{217°} = \cos{180° + 37°} = \cos{180° - 37°} = \cos{143°} \)
Bu trigonometrik ifadelerin değerlerini birim çember üzerinde işaretleyelim.
Şekilde kotanjant ifadeleri \( y = 1 \) kotanjant ekseni üzerinde işaretlenmiştir. Kosinüs ifadelerinin \( x \) ekseni üzerindeki değerlerinin kotanjant ekseni üzerindeki dik izdüşümleri de işaretlenmiştir.
Kotanjant ekseni üzerindeki büyüklükleri karşılaştırarak verilen ifadelerin küçükten büyüğe doğru sıralaması aşağıdaki gibi olur.
\( \cot{143°} \lt \cos{143°} \lt \cos{56°} \lt \cot{56°} \)
\( b \lt d \lt c \lt a \)