Birim Çember

Şu ana kadar trigonometrik oranları dar açılar (\( 0° \lt \theta \lt 90° \)) için tanımladık ve dik üçgenlerin kenarları arasındaki oranların hesaplanmasında kullandık. Bu bölümde inceleyeceğimiz birim çember ile trigonometrik oranların tanımını ve kullanımını tüm açılara genişleteceğiz.

Birim Çember

Koordinat düzleminde merkezi orijin ve yarıçapı 1 birim olan çembere birim çember denir. Merkezi \( O(0, 0) \) noktası olan birim çember eksenleri \( A(1, 0) \), \( B(0, 1) \), \( C(-1, 0) \) ve \( D(0, -1) \) noktalarında keser.

Birim çember
Birim çember

Birim çemberin denklemi merkezi orijin ve yarıçapı 1 birim olan çember denklemidir.

Köşesi orijinde ve başlangıç kolu pozitif \( x \) ekseni üzerinde olan yönlü açılara standart konumdaki açılar denir. Standart konumdaki bir \( \theta \) açısının bitim kolu, başlangıç kolunun (açı pozitif ise) saat yönünün tersi yönde ya da (açı negatif ise) saat yönünde \( \theta \) kadar döndürülmesiyle elde edilir. Bitim kolu koordinat eksenlerinden biri üzerinde olmayan açılar, bitim kolunun bulunduğu bölgeye göre adlandırılırlar (II. bölgede açı vb.).

Standart konumdaki açı
Standart konumdaki açı

Bu bölümde standart konumdaki bir \( \theta \) açısının bitim kolunun birim çemberi kestiği \( E \) noktasını, "\( \theta \) açısının birim çember üzerinde karşılık geldiği nokta" olarak adlandıracağız. Aksi belirtilmedikçe verilen tüm açıların standart konumda olduğu varsayılmalıdır.

Birim çemberin birkaç sebeple trigonometride önemli bir yeri vardır.

  • Açılar standart konuma getirilerek trigonometrik oranları standart bir şekilde incelenebilir ve karşılaştırılabilir.
  • Açıların birim çember üzerinde karşılık geldiği noktaların koordinatları üzerinden sadece dar değil, tüm açıların trigonometrik değerleri hesaplanabilir.
  • Dar olmayan açıların trigonometrik oranları dar açılar cinsinden ifade edilebilir.
  • Trigonometrik özdeşliklerin çoğu birim çember üzerinde geometrik olarak türetilebilir.

Sinüs ve Kosinüs Değerleri

Bir \( \theta \) açısının birim çember üzerinde karşılık geldiği \( E \) noktasının koordinatlarını \( \theta \) açısı cinsinden yazalım.

Birim çember ve sinüs/kosinüs değerleri
Birim çember ve sinüs/kosinüs değerleri

Sonuç olarak, bir \( \theta \) açısının sinüs ve kosinüs değerleri, açının birim çember üzerinde karşılık geldiği noktanın sırasıyla ordinat ve apsis değerlerine eşittir.

Birim çember yardımıyla yaptığımız bu yeni tanım, dik üçgende yalnızca dar açılar için tanımladığımız sinüs ve kosinüs oranlarının genişletilmiş halidir. Yeni tanım dar açılarda önceki tanımla aynı sonuçları verirken, diğer (geniş, negatif, eksenler üzerindeki) açılar için de sinüs ve kosinüs değerlerini belirlememizi sağlar.

Bu genişletilmiş tanım kullanılarak birim çemberin eksenleri kestiği noktaların karşılık geldiği açıların sinüs ve kosinüs değerleri aşağıdaki gibi bulunur. Bu değerlerin dik üçgen tanımı kullanılarak bulunamadığını hatırlatalım.

\( \theta \) \( (x, y) \) \( \cos{\theta} \) \( \sin{\theta} \)
\( 0° \) \( A(1, 0) \) \( \cos{0°} = 1 \) \( \sin{0°} = 0 \)
\( 90° \) \( B(0, 1) \) \( \cos{90°} = 0 \) \( \sin{90°} = 1 \)
\( 180° \) \( C(-1, 0) \) \( \cos{180°} = -1 \) \( \sin{180°} = 0 \)
\( 270° \) \( D(0, -1) \) \( \cos{270°} = 0 \) \( \sin{270°} = -1 \)

Sinüs ve Kosinüs Eksenleri

Bir açının birim çember üzerinde karşılık geldiği noktanın ordinatı o açının sinüs değerini verdiği için, \( y \) eksenine sinüs ekseni de denir. \( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça bu noktanın ordinatı \( [-1, 1] \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla sinüs değer aralığı da bu aralık olur.

Aşağıdaki şekilde dört bölgedeki birer açı için sinüs değerleri sinüs ekseni üzerinde gösterilmiştir.

Sinüs ekseni
Sinüs ekseni

Bir açının birim çember üzerinde karşılık geldiği noktanın apsisi o açının kosinüs değerini verdiği için, \( x \) eksenine kosinüs ekseni de denir. \( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça bu noktanın apsisi \( [-1, 1] \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla kosinüs değer aralığı da bu aralık olur.

Aşağıdaki şekilde dört bölgedeki birer açı için kosinüs değerleri kosinüs ekseni üzerinde gösterilmiştir.

Kosinüs ekseni
Kosinüs ekseni

Tanjant Değeri

Bir \( \theta \) açısının bitim kolunu içeren doğrunun \( x = 1 \) doğrusunu kestiği \( F \) noktasının koordinatlarını \( \theta \) açısı cinsinden yazalım.

Birim çember ve tanjant değeri
Birim çember ve tanjant değeri

Tanjant Ekseni

Bir açının bitim kolunu içeren doğrunun \( x = 1 \) doğrusunu kestiği noktanın ordinatı o açının tanjant değerini verdiği için, \( x = 1 \) doğrusuna tanjant ekseni de denir. \( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça bu noktanın ordinatı \( (-\infty, \infty) \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla tanjant değer aralığı da bu aralık olur.

Aşağıdaki şekilde dört bölgedeki birer açı için tanjant değerleri tanjant ekseni üzerinde gösterilmiştir.

Tanjant ekseni
Tanjant ekseni

Kotanjant Değeri

Bir \( \theta \) açısının bitim kolunu içeren doğrunun \( y = 1 \) doğrusunu kestiği \( G \) noktasının koordinatlarını \( \theta \) açısı cinsinden yazalım.

Birim çember ve kotanjant değeri
Birim çember ve kotanjant değeri

Kotanjant Ekseni

Bir açının bitim kolunu içeren doğrunun \( y = 1 \) doğrusunu kestiği noktanın apsisi o açının kotanjant değerini verdiği için, \( y = 1 \) doğrusuna kotanjant ekseni de denir. \( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça bu noktanın apsisi \( (-\infty, \infty) \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla kotanjant değer aralığı da bu aralık olur.

Aşağıdaki şekilde dört bölgedeki birer açı için kotanjant değerleri kotanjant ekseni üzerinde gösterilmiştir.

Kotanjant ekseni
Kotanjant ekseni

Kosekant ve Sekant Değerleri

Bir \( \theta \) açısının birim çember üzerinde karşılık geldiği \( E \) noktasında çembere çizilen teğet doğrunun \( y \) eksenini kestiği \( H \) noktasının koordinatlarını \( \theta \) açısı cinsinden yazalım.

Birim çember ve kosekant/sekant değerleri
Birim çember ve kosekant/sekant değerleri

\( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça \( H \) noktasının ordinatı \( (-\infty, -1] \cup [1, \infty) \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla kosekant değer aralığı da bu aralık olur.

Aynı teğet doğrunun \( x \) eksenini kestiği \( K \) noktasının koordinatlarını \( \theta \) açısı cinsinden yazalım.

\( \theta \) açısı farklı değerler aldıkça \( K \) noktasının apsisi \( (-\infty, -1] \cup [1, \infty) \) aralığındaki her değeri alır, dolayısıyla sekant değer aralığı da bu aralık olur.

Trigonometrik Özdeşlikler

Dar açılarda geçerli olduğunu gösterdiğimiz trigonometrik özdeşliklerin yaptığımız bu yeni tanıma göre diğer açılarda da geçerli olduğu aşağıda gösterilmiştir.

Bölüm Özdeşlikleri

Pisagor Özdeşlikleri

Ters Oran Özdeşlikleri

Esas Ölçüleri Aynı Açılar

Esas ölçüleri aynı olan açıların bitim kolları çakıştığı için, bu açılar birim çember üzerinde aynı noktaya karşılık gelir ve trigonometrik oranları birbirine eşittir. Dolayısıyla \( [0, 2\pi) \) aralığındaki açılar için yaptığımız tüm tanım ve hesaplamalar, esas ölçüleri üzerinden tüm reel sayı ölçülü açılar için de geçerlidir.

Trigonometrik Oranların Tanımsız Olduğu Açılar

Yukarıda yaptığımız geometrik tanımlamalar doğrultusunda, trigonometrik oranların tüm reel sayılarda hangi açılarda tanımlı olduğunu inceleyelim.

  • Birim çember üzerindeki her noktanın apsis ve ordinatı tanımlı olduğu için sinüs ve kosinüs tüm açılarda tanımlıdır.
  • \( \theta \in \{ \frac{\pi}{2}, \frac{3\pi}{2} \} \) açılarının bitim kolunu içeren doğru tanjant eksenine paralel olduğu için, esas ölçüsü bu iki açı olan açılarda tanjant tanımlı değildir.
  • \( \theta \in \{ 0, \pi \} \) açılarında birim çembere teğet doğru \( y \) eksenine paralel olduğu için, esas ölçüsü bu iki açı olan açılarda kosekant tanımlı değildir.
  • \( \theta \in \{ \frac{\pi}{2}, \frac{3\pi}{2} \} \) açılarında birim çembere teğet doğru \( x \) eksenine paralel olduğu için, esas ölçüsü bu iki açı olan açılarda sekant tanımlı değildir.
  • \( \theta \in \{ 0, \pi \} \) açılarının bitim kolunu içeren doğru kotanjant eksenine paralel olduğu için, esas ölçüsü bu iki açı olan açılarda kotanjant tanımlı değildir.

Birim Çember ve Sık Kullanılan Açılar

Sık kullanılan açıların derece ve radyan karşılıkları aşağıda birim çember üzerinde gösterilmiştir. Bu açıların derece ve radyan karşılıklarının ve her birinin trigonometrik değerlerinin bilinmesi ya da hızlı bir şekilde hesaplanabilmesi oldukça önemlidir.

Sık kullanılan açılar
Sık kullanılan açılar
SORU 1 :

\( (a + 4)x^2 + (3b + 6)xy + (c - 5)y^2 = 3 \)

denklemi bir birim çember belirttiğine göre, \( \dfrac{a - b}{c} \) kaçtır?

Birim çemberin denklemi aşağıdaki gibidir.

\( x^2 + y^2 = 1 \)

Verilen denklemin taraflarını 3'e bölelim.

\( \dfrac{a + 4}{3}x^2 + \dfrac{3b + 6}{3}xy + \dfrac{c - 5}{3}y^2 = 1 \)

Verilen denklem birim çember denklemine eşit olacak şekilde katsayıları eşitleyelim.

\( \dfrac{a + 4}{3} = 1 \Longrightarrow a = -1 \)

\( \dfrac{c - 5}{3} = 1 \Longrightarrow c = 8 \)

Çember denkleminde \( xy \)'li terim bulunamaz.

\( 3b + 6 = 0 \Longrightarrow b = -2 \)

Bu değerleri soruda verilen ifadede yerine yazalım.

\( \dfrac{a - b}{c} = \dfrac{-1 - (-2)}{8} \)

\( = \dfrac{1}{8} \) bulunur.


SORU 2 :

Birim çember üzerindeki \( A(-\frac{1}{2}, \frac{\sqrt{3}}{2}) \) noktasına karşılık gelen pozitif yönlü açının esas ölçüsü kaç derecedir?

Apsis negatif, ordinat pozitif olduğu için nokta II. bölgededir.

Soru

\( A \) noktası II. bölgede \( AOB \) dik üçgeni oluşturur.

\( \widehat{AOB} \) açısının tanjantını bulalım.

\( \tan{\beta} = \dfrac{\abs{AB}}{\abs{BO}} \)

\( = \dfrac{\frac{\sqrt{3}}{2}}{\frac{1}{2}} = \sqrt{3} \)

Tanjant değeri \( \sqrt{3} \) olan dar açı \( 60° \)'dir.

\( \beta = 60° \)

\( \alpha \) ve \( \beta \) bütünler açılardır.

\( \alpha = 180° - \beta = 120° \) bulunur.


SORU 3 :

Birim çember üzerinde apsisi ordinatının 3 katına eşit olan noktaları bulunuz.

İstenilen noktaların koordinatlarına \( A(3a, a) \) diyelim.

Birim çember üzerindeki bir noktanın apsis ve ordinat değerleri sırasıyla o noktanın karşılık geldiği açının kosinüs ve sinüs değerlerine eşittir.

Noktanın \( x \) ekseni ile yaptığı pozitif yönlü açı \( \theta \) olmak üzere,

\( A(3a, a) = A(\cos{\theta}, \sin{\theta}) \)

Birim çember üzerindeki tüm noktalar Pisagor özdeşliğini sağlar.

\( \cos^2{\theta} + \sin^2{\theta} = 1 \)

\( (3a)^2 + a^2 = 1 \)

\( 10a^2 = 1 \)

\( a = \pm \dfrac{\sqrt{10}}{10} \)

O halde istenen koşulu sağlayan noktalar aşağıdaki gibi bulunur.

\( A_1\left( \dfrac{3 \sqrt{10}}{10}, \dfrac{\sqrt{10}}{10} \right) \)

\( A_2\left (-\dfrac{3 \sqrt{10}}{10}, -\dfrac{\sqrt{10}}{10} \right) \)


SORU 4 :

Koordinat düzleminde birim çember üzerinde \( A(-\frac{\sqrt{3}}{2}, \frac{1}{2}) \) noktası veriliyor.

Bu nokta saat yönünde 3500° hareket ettirilirse hangi bölgeye ulaşılır?

\( A \) noktası II. bölgededir ve \( x \) ekseni ile yaptığı pozitif yönlü açı 150°'dir.

\( \cos{150°} = -\dfrac{\sqrt{3}}{2} \)

\( \sin{150°} = \dfrac{1}{2} \)

Soru

Saat yönünde hareket negatif yönlü açıya karşılık gelir.

\( 150° - 3500° = -3350° \)

\( -3350° \)'nin esas ölçüsü \( 250° \)'dir.

\( -3350° = 250° + 360° \cdot (-10) \)

250° III. bölgede bir açıdır.


SORU 5 :

\( a = \cot{56°}, b = \cot{323°}, c = \cos{146°}, d = \cos{217°} \)

ifadelerini değerlerine göre küçükten büyüğe doğru sıralayın.

Verilen ifadeleri kosinüs ve kotanjant fonksiyonları ve I. ve II. bölgede açılar cinsinden yazalım.

\( a = \cot{56°} \)

\( b = \cot{143°} \)

\( c = \cos{326°} = \cos{270° + 56°} = \cos{56°} \)

\( d = \cos{217°} = \cos{180° + 37°} = \cos{180° - 37°} = \cos{143°} \)

Bu trigonometrik ifadelerin değerlerini birim çember üzerinde işaretleyelim.

Soru

Şekilde kotanjant ifadeleri \( y = 1 \) kotanjant ekseni üzerinde işaretlenmiştir. Kosinüs ifadelerinin \( x \) ekseni üzerindeki değerlerinin kotanjant ekseni üzerindeki dik izdüşümleri de işaretlenmiştir.

Kotanjant ekseni üzerindeki büyüklükleri karşılaştırarak verilen ifadelerin küçükten büyüğe doğru sıralaması aşağıdaki gibi olur.

\( \cot{143°} \lt \cos{143°} \lt \cos{56°} \lt \cot{56°} \)

\( b \lt d \lt c \lt a \)


« Önceki
Yönlü Açılar
Sonraki »
Bölgeler Arası Dönüşümler


Faydalı buldunuz mu?   Evet   Hayır