Trigonometrik Fonksiyonların Grafiği

Bu bölümde altı trigonometrik fonksiyonun grafiklerini inceleyeceğiz.

Trigonometrik fonksiyonların grafiğini çizmek için açı ölçüleri yatay eksene, bu açıların ilgili fonksiyon için değerleri ise düşey eksene yerleştirilir. Birim çemberden bildiğimiz bazı açıların trigonometrik değerleri kullanılarak grafiğin geçtiği temel noktalar işaretlenir ve bu noktalar birleştirildiğinde trigonometrik fonksiyonun grafiği elde edilir. Fonksiyonun tanımsız olduğu noktalarda ise birer düşey asimptot oluşur.

Sinüs Fonksiyon Grafiği

Sinüs fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.

Sinüs fonksiyon grafiği
Sinüs fonksiyon grafiği

Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.

  • Sık kullanılan bazı açıların sinüs değerleri bu grafik üzerinde teyit edilebilir (\( \sin{0} = \sin{\pi} = 0, \sin{\frac{\pi}{2}} = 1, \sin{\frac{3\pi}{2}} = -1 \)).
  • Fonksiyonun her bölgedeki işareti de bu grafik üzerinde teyit edilebilir (I. ve II. bölgelerde pozitif, III. ve IV. bölgelerde negatif).
  • Fonksiyonun grafiği her \( 2\pi \) radyanda bir kendini tekrarlar.
  • Fonksiyonun tanımsız olduğu bir \( x \) değeri olmadığı için tanım kümesi tüm reel sayılardır.
  • Fonksiyonun görüntü kümesi \( [-1, 1] \) aralığıdır.
  • \( [0, 2\pi] \) aralığında fonksiyon \( [0, \frac{\pi}{2}] \) ve \( [\frac{3\pi}{2}, 2\pi] \) aralıklarında artan, \( [\frac{\pi}{2}, \frac{3\pi}{2}] \) aralığında azalandır.
  • Her \( x \) için \( \sin(-x) = -\sin{x} \) eşitliği sağlandığı için sinüs bir tek fonksiyondur ve grafiği orijine göre simetriktir.
Fonksiyon Tanım Kümesi Görüntü Kümesi
\( \sin{x} \) \( \mathbb{R} \) \( [-1, 1] \)

Kosinüs Fonksiyon Grafiği

Kosinüs fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.

Kosinüs fonksiyon grafiği
Kosinüs fonksiyon grafiği

Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.

  • Sık kullanılan bazı açıların kosinüs değerleri bu grafik üzerinde teyit edilebilir (\( \cos{0} = 1, \cos{\frac{\pi}{2}} = \cos{\frac{3\pi}{2}} = 0, \cos{\pi} = -1 \)).
  • Fonksiyonun her bölgedeki işareti de bu grafik üzerinde teyit edilebilir (I. ve IV. bölgelerde pozitif, II. ve III. bölgelerde negatif).
  • Fonksiyonun grafiği her \( 2\pi \) radyanda bir kendini tekrarlar.
  • Fonksiyonun tanımsız olduğu bir \( x \) değeri olmadığı için tanım kümesi tüm reel sayılardır.
  • Fonksiyonun görüntü kümesi \( [-1, 1] \) aralığıdır.
  • \( [0, 2\pi] \) aralığında fonksiyon \( [0, \pi] \) aralığında azalan, \( [\pi, 2\pi] \) aralığında artandır.
  • Her \( x \) için \( \cos(-x) = \cos{x} \) eşitliği sağlandığı için kosinüs bir çift fonksiyondur ve grafiği \( y \) eksenine göre simetriktir.
Fonksiyon Tanım Kümesi Görüntü Kümesi
\( \cos{x} \) \( \mathbb{R} \) \( [-1, 1] \)

Aşağıda sinüs ve kosinüs fonksiyon grafikleri birlikte verilmiştir. Görülebileceği gibi, sinüs grafiği kosinüs grafiğinin \( \frac{\pi}{2} \) birim sağa ötelenmiş halidir. Bu durum bölgeler arası dönüşümler bölümünde gördüğümüz iki fonksiyon arasındaki tümler açı özdeşliği ile de tutarlıdır.

Sinüs-kosinüs fonksiyon grafikleri
Sinüs-kosinüs fonksiyon grafikleri

Tanjant Fonksiyon Grafiği

Tanjant fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.

Tanjant fonksiyon grafiği
Tanjant fonksiyon grafiği

Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.

  • Sık kullanılan bazı açıların tanjant değerleri bu grafik üzerinde teyit edilebilir (\( \tan{0} = 0, \tan{\frac{\pi}{4}} = 1, \tan(-\frac{\pi}{4}) = -1 \)).
  • Fonksiyonun her bölgedeki işareti de bu grafik üzerinde teyit edilebilir (I. ve III. bölgelerde pozitif, II. ve IV. bölgelerde negatif).
  • Fonksiyonun grafiği her \( \pi \) radyanda bir kendini tekrarlar.
  • Fonksiyon aşağıdaki tabloda tanım kümesinde hariç tutulan noktalarda tanımsızdır ve bu noktalarda birer düşey asimptot oluşur.
  • Fonksiyonun görüntü kümesi tüm reel sayılardır.
  • \( (-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}) \) aralığında fonksiyon artandır.
  • Tanım kümesindeki her \( x \) için \( \tan(-x) = -\tan{x} \) eşitliği sağlandığı için tanjant bir tek fonksiyondur ve grafiği orijine göre simetriktir.
Fonksiyon Tanım Kümesi Görüntü Kümesi
\( \tan{x} \) \( \mathbb{R} - \{ \frac{\pi}{2} + k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) \( \mathbb{R} \)

Kosekant Fonksiyon Grafiği

Kosekant fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.

Kosekant fonksiyon grafiği
Kosekant fonksiyon grafiği

Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.

  • Fonksiyonun grafiği her \( 2\pi \) radyanda bir kendini tekrarlar.
  • Fonksiyon aşağıdaki tabloda tanım kümesinde hariç tutulan noktalarda tanımsızdır ve bu noktalarda birer düşey asimptot oluşur.
  • Fonksiyonun görüntü kümesi \( (-1, 1) \) açık aralığı hariç tüm reel sayılardır.
  • \( (0, 2\pi) \) aralığında fonksiyon \( (0, \frac{\pi}{2}] \) ve \( [\frac{3\pi}{2}, 2\pi) \) aralıklarında azalan, \( [\frac{\pi}{2}, \pi) \) ve \( (\pi, \frac{3\pi}{2}] \) aralıklarında artandır.
  • Tanım kümesindeki her \( x \) için \( \csc(-x) = -\csc{x} \) eşitliği sağlandığı için kosekant bir tek fonksiyondur ve grafiği orijine göre simetriktir.
Fonksiyon Tanım Kümesi Görüntü Kümesi
\( \csc{x} \) \( \mathbb{R} - \{ k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) \( (-\infty, -1] \cup [1, \infty) \)

Sekant Fonksiyon Grafiği

Sekant fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.

Sekant fonksiyon grafiği
Sekant fonksiyon grafiği

Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.

  • Fonksiyonun grafiği her \( 2\pi \) radyanda bir kendini tekrarlar.
  • Fonksiyon aşağıdaki tabloda tanım kümesinde hariç tutulan noktalarda tanımsızdır ve bu noktalarda birer düşey asimptot oluşur.
  • Fonksiyonun görüntü kümesi \( (-1, 1) \) açık aralığı hariç tüm reel sayılardır.
  • \( (-\frac{\pi}{2}, \frac{3\pi}{2}) \) aralığında fonksiyon \( (-\frac{\pi}{2}, 0] \) ve \( [\pi, \frac{3\pi}{2}) \) aralıklarında azalan, \( [0, \frac{\pi}{2}) \) ve \( (\frac{\pi}{2}, \pi] \) aralıklarında artandır.
  • Tanım kümesindeki her \( x \) için \( \sec(-x) = \sec{x} \) eşitliği sağlandığı için sekant bir çift fonksiyondur ve grafiği \( y \) eksenine göre simetriktir.
Fonksiyon Tanım Kümesi Görüntü Kümesi
\( \sec{x} \) \( \mathbb{R} - \{ \frac{\pi}{2} + k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) \( (-\infty, -1] \cup [1, \infty) \)

Kotanjant Fonksiyon Grafiği

Kotanjant fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.

Kotanjant fonksiyon grafiği
Kotanjant fonksiyon grafiği

Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.

  • Sık kullanılan bazı açıların kotanjant değerleri bu grafik üzerinde teyit edilebilir (\( \cot{\frac{\pi}{4}} = 1, \cot{\frac{\pi}{2}} = 0, \cot{\frac{3\pi}{4}} = -1 \)).
  • Fonksiyonun her bölgedeki işareti de bu grafik üzerinde teyit edilebilir (I. ve III. bölgelerde pozitif, II. ve IV. bölgelerde negatif).
  • Fonksiyonun grafiği her \( \pi \) radyanda bir kendini tekrarlar.
  • Fonksiyon aşağıdaki tabloda tanım kümesinde hariç tutulan noktalarda tanımsızdır ve bu noktalarda birer düşey asimptot oluşur.
  • Fonksiyonun görüntü kümesi tüm reel sayılardır.
  • \( (0, \pi) \) aralığında fonksiyon azalandır.
  • Tanım kümesindeki her \( x \) için \( \cot(-x) = -\cot{x} \) eşitliği sağlandığı için kotanjant bir tek fonksiyondur ve grafiği orijine göre simetriktir.
Fonksiyon Tanım Kümesi Görüntü Kümesi
\( \cot{x} \) \( \mathbb{R} - \{ k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) \( \mathbb{R} \)

Birim Çember - Grafik İlişkisi

Aşağıda birim çember üzerindeki bazı noktaların sinüs (kırmızı) ve kosinüs (mavi) grafikleri üzerinde karşılık geldiği noktalar gösterilmiştir.

Sinüs-kosinüs grafikleri ve birim çember ilişkisi
Sinüs-kosinüs grafikleri ve birim çember ilişkisi

Bu şekilden aşağıdaki çıkarımlar yapılabilir.

  • Birim çember üzerinde bir \( \theta \) açısının karşılık geldiği noktanın \( (\cos{\theta}, \sin{\theta}) \) şeklindeki koordinatları, sinüs grafiğinde \( (\theta, \sin{\theta}) \), kosinüs grafiğinde de \( (\theta, \cos{\theta}) \) noktasına karşılık gelir.
  • Birim çember üzerindeki noktaların apsisinin pozitif olduğu bölgelerde (I. ve IV. bölgeler) kosinüs pozitiftir, negatif olduğu bölgelerde de (II. ve III. bölgeler) negatiftir.
  • Birim çember üzerindeki noktaların ordinatının pozitif olduğu bölgelerde (I. ve II. bölgeler) sinüs pozitiftir, negatif olduğu bölgelerde de (III. ve IV. bölgeler) negatiftir.
  • Birim çember üzerindeki bir noktanın karşılık geldiği açı \( [0, \frac{\pi}{2}] \) aralığında arttıkça apsisi (kosinüs değeri) azalır, ordinatı (sinüs değeri) artar.
  • Aynı açı \( [\frac{\pi}{2}, \pi] \) aralığında arttıkça apsisi (kosinüs değeri) ve ordinatı (sinüs değeri) azalır.
  • Aynı açı \( [\pi, \frac{3\pi}{2}] \) aralığında arttıkça apsisi (kosinüs değeri) artar, ordinatı (sinüs değeri) azalır.
  • Aynı açı \( [\frac{3\pi}{2}, 2\pi] \) aralığında arttıkça apsisi (kosinüs değeri) ve ordinatı (sinüs değeri) artar.
SORU 1 :

Aşağıdaki trigonometrik ifadelerin değerlerini küçükten büyüğe doğru sıralayınız.

\( \sin{50°}, \cos{72°}, \tan{50°} \)

\( \cos{72°} = \sin{18°} \)

Sinüs grafiği I. bölgede artandır.

\( \sin{18°} \lt \sin{50°} \)

Tanjant grafiği \( [0°, 90°) \) aralığında artandır ve \( \tan{45°} = 1 \)'dir.

Buna göre \( \tan{50°} \gt 1 \) olur.

Sinüs görüntü kümesi \( [-1, 1] \) olduğu için \( \tan{50°} \) diğer iki değerden de büyüktür.

Verilen ifadelerin küçükten büyüğe sıralaması aşağıdaki gibi olur.

\( \cos{72°} \lt \sin{50°} \lt \tan{50°} \)


SORU 2 :

Açıları radyan cinsinden verilen aşağıdaki trigonometrik oranların değerlerini küçükten büyüğe doğru sıralayınız.

\( \sin{1}, \sin{2}, \sin{3} \)

Soruda verilen açılar radyan cinsindendir.

\( \pi \approx 3,14 \) olduğunu hatırlayalım.

1 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.

\( 2\pi \text{ radyan} = 360° \)

\( 1 \text{ radyan} = \dfrac{360°}{2\pi} \approx 57,30° \)

2 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.

\( 2 \text{ radyan} \approx 2 \cdot 57,30° \approx 114,60° \)

3 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.

\( 3 \text{ radyan} \approx 3 \cdot 57,30° \approx 171,90° \)

II. bölgedeki açıları indirgeme formüllerini kullanarak I. bölgeye taşıyalım.

Sinüs II. bölgede pozitiftir.

\( \sin{2} \approx \sin{114,58°} = \sin(180° - 65,42°) = \sin{65,42°} \)

\( \sin{3} \approx \sin{171,87°} = \sin(180° - 8,13°) = \sin{8,13°} \)

Sinüs fonksiyonu I. bölgede kesin artandır.

\( 8,13° \lt 57,30° \lt 65,42° \)

\( \sin{8,13°} \lt \sin{57,30°} \lt \sin{65,42°} \)

Buna göre verilen ifadelerin sıralaması aşağıdaki gibi olur.

\( \sin{3} \lt \sin{1} \lt \sin{2} \)


SORU 3 :

Açıları radyan cinsinden verilen aşağıdaki trigonometrik oranların değerlerini küçükten büyüğe doğru sıralayınız.

\( \cos{1}, \cos{2}, \cos{3} \)

Soruda verilen açılar radyan cinsindendir.

\( \pi \approx 3,14 \) olduğunu hatırlayalım.

1 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.

\( 2\pi \text{ radyan} = 360° \)

\( 1 \text{ radyan} = \dfrac{360°}{2\pi} \approx 57,30° \)

2 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.

\( 2 \text{ radyan} \approx 2 \cdot 57,30° \approx 114,60° \)

3 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.

\( 3 \text{ radyan} \approx 3 \cdot 57,30° \approx 171,90° \)

\( 57,30° \) açısı I. bölgededir ve kosinüs I. bölgede pozitiftir.

\( 114,60° \) ve \( 171,90° \) açıları II. bölgededir ve kosinüs II. bölgede negatiftir.

Kosinüs fonksiyonu II. bölgede kesin azalandır.

\( 114,60° \lt 171,90° \)

\( \cos{114,60°} \gt \cos{171,90°} \)

Buna göre verilen ifadelerin sıralaması aşağıdaki gibi olur.

\( \cos{3} \lt \cos{2} \lt \cos{1} \)


SORU 4 :

Aşağıdaki trigonometrik ifadelerin değerlerini küçükten büyüğe doğru sıralayınız.

\( \cos{50°}, \sin{50°}, \tan{50°}, \sec{50°} \)

Sinüs ve kosinüs değerlerini karşılaştıralım.

\( [0°, 90°] \) aralığında sinüs fonksiyonu artan, kosinüs fonksiyonu azalandır. 45°'de sinüs ve kosinüs değerleri birbirine eşit olduğu için \( (45°, 90°] \) aralığında sinüs değeri kosinüs değerinden büyük olur.

\( \cos{50°} \lt \sin{50°} \lt 1 \)

Tanjant ve sekant değerlerini sinüs ve kosinüs değerleri ile karşılaştıralım.

\( \tan{50°} = \dfrac{\sin{50°}}{\cos{50°}} \gt 1 \)

\( \sec{50°} = \dfrac{1}{ \cos{50°}} \gt 1 \)

Tanjant ve sekant değerlerini karşılaştıralım.

\( \tan{50°} \stackrel{?}{\gtreqless } \sec{50°} \)

\( \dfrac{\sin{50°}}{\cos{50°}} \stackrel{?}{\gtreqless} \dfrac{1}{ \cos{50°}} \)

\( \sin{50°} \lt 1 \)

Buna göre sekant değeri tanjant değerinden daha büyüktür.

\( \tan{50°} \lt \sec{50°} \)

Verilen ifadelerin küçükten büyüğe sıralaması aşağıdaki gibi olur.

\( \cos{50°} \lt \sin{50°} \lt \tan{50°} \lt \sec{50°} \)


SORU 5 :

\( 0° \lt x \lt 45° \) olmak üzere,

\( \sin{x} + \cos{x} = \dfrac{7}{5} \) olduğuna göre, \( \sin{x} - \cos{x} \) ifadesinin değeri kaçtır?

Eşitliğin taraflarının karesini alalım.

\( (\sin{x} + \cos{x})^2 = \left( \dfrac{7}{5} \right)^2 \)

\( \sin^2{x} + 2\sin{x}\cos{x} + \cos^2{x} = \dfrac{49}{25} \)

Pisagor özdeşliğini kullanalım.

\( 1 + 2\sin{x}\cos{x} = \dfrac{49}{25} \)

\( 2\sin{x}\cos{x} = \dfrac{24}{25} \)

Değeri istenen ifadenin sonucuna \( t \) diyelim.

\( \sin{x} - \cos{x} = t \)

İki tarafın karesini alalım.

\( \sin^2{x} - 2\sin{x}\cos{x} + \cos^2{x} = t^2 \)

\( 2\sin{x}\cos{x} \) için yukarıda bulduğumuz değeri kullanalım.

\( 1 - \dfrac{24}{25} = t^2 \)

\( \dfrac{1}{25} = t^2 \)

Sinüs ve kosinüs grafiklerine göre \( (0°, 45°) \) aralığında \( \sin{x} \lt \cos{x} \) olur, dolayısıyla \( \sin{x} - \cos{x} = t \) negatif olur.

\( \sin{x} - \cos{x} = t = -\dfrac{1}{5} \) bulunur.


SORU 6 :

\( 4\pi \sin{x} = x \) denkleminin kaç reel çözümü vardır?

Verilen denklemin sol ve sağ tarafındaki fonksiyonları ayrı ayrı inceleyelim.

\( f(x) = 4\pi \sin{x} \)

Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında, \( f \) fonksiyonu \( [-4\pi, 4\pi] \) aralığında değer alır.

Sinüs fonksiyonunun periyodu \( 2\pi \) radyandır.

\( g(x) = x \)

Birim fonksiyon orijinden geçen ve eğimi 1 olan doğrusal bir fonksiyondur.

Verilen denklemin çözüm kümesi bu iki fonksiyonun grafiklerinin kesişim noktalarıdır.

\( f \) ve \( g \) fonksiyonlarının kesişim noktalarını sinüs fonksiyon grafiği bilgimizi kullanarak bulalım.

Soru

İki grafiğin kesişim noktaları \( x \in [-4\pi, 4\pi] \) aralığında olmalıdır, çünkü bu aralığın dışında \( g \) fonksiyonunun değeri \( f \) fonksiyonunun değer aralığının dışında olmaktadır (\( g(x) \gt 4\pi \) ya da \( g(x) \lt -4\pi \)).

Birim fonksiyon grafiği \( f \) fonksiyon grafiğini \( 0 \le x \le 4\pi \) aralığında her periyotta iki kez olmak üzere toplam 4 kez keser.

Birim fonksiyon grafiği \( f \) fonksiyon grafiğini \( -4\pi \le x \le 0 \) aralığında her periyotta iki kez olmak üzere toplam 4 kez keser.

Bu noktalardan orijin yukarıdaki iki gruba da dahil olduğu için toplam kesişim noktası sayısından çıkarmamız gerekir.

Buna göre iki grafik \( 4 + 4 - 1 = 7 \) noktada kesişirler.

Dolayısıyla verilen denklemin 7 reel çözümü vardır.


SORU 7 :

\( f(x) = \cos\left( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} \right) \) eğrisi \( x = a \) doğrusuna göre simetrik olduğuna göre \( a \)'nın en büyük negatif değeri nedir?

Aşağıdaki \( y = \cos{x} \) grafiğini incelediğimizde, grafiğin \( y = 1 \) ve \( y = -1 \) değerini aldığı \( x \) değerlerinde çizilen dikey doğrulara göre simetrik olduğunu görürüz.

Kosinüs fonksiyon grafiği

\( y = \cos\left( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} \right) \) fonksiyonunun 1 ve -1'e eşit olduğu iki durumu ayrı ayrı inceleyelim.

Durum 1:

\( y = \cos\left( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} \right) = 1 \)

\( k \in \mathbb{Z} \) olmak üzere,

\( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} = 0 + 2k \pi \)

\( \dfrac{x}{2} = -\dfrac{2\pi}{3} + 2k \pi \)

\( x = -\dfrac{4\pi}{3} + 4k \pi \)

Bu eşitlikte \( x \)'in alabileceği en büyük negatif değer \( k = 0 \) için \( x = -\frac{4\pi}{3} \) olur.

Durum 2:

\( y = \cos\left( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} \right) = -1 \)

\( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} = \pi + 2k \pi \)

\( \dfrac{x}{2} = \dfrac{\pi}{3} + 2k \pi \)

\( x = \dfrac{2\pi}{3} + 4k \pi \)

Bu eşitlikte \( x \)'in alabileceği en büyük negatif değer \( k = -1 \) için \( x = -\frac{10\pi}{3} \) olur.

\( -\frac{10\pi}{3} \lt -\frac{4\pi}{3} \) olduğundan \( a \)'nın alabileceği en büyük negatif değer \( -\frac{4\pi}{3} \) olur.


« Önceki
Trigonometrik Fonksiyonlar
Sonraki »
Trigonometrik Fonksiyonların Periyodu