Bu bölümde altı trigonometrik fonksiyonun grafiklerini inceleyeceğiz.
Trigonometrik fonksiyonların grafiğini çizmek için açı ölçüleri yatay eksene, bu açıların ilgili fonksiyon için değerleri ise düşey eksene yerleştirilir. Birim çemberden bildiğimiz bazı açıların trigonometrik değerleri kullanılarak grafiğin geçtiği temel noktalar işaretlenir ve bu noktalar birleştirildiğinde trigonometrik fonksiyonun grafiği elde edilir. Fonksiyonun tanımsız olduğu noktalarda ise birer düşey asimptot oluşur.
Sinüs fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.
Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.
| Fonksiyon | Tanım Kümesi | Görüntü Kümesi |
|---|---|---|
| \( \sin{x} \) | \( \mathbb{R} \) | \( [-1, 1] \) |
Kosinüs fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.
Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.
| Fonksiyon | Tanım Kümesi | Görüntü Kümesi |
|---|---|---|
| \( \cos{x} \) | \( \mathbb{R} \) | \( [-1, 1] \) |
Aşağıda sinüs ve kosinüs fonksiyon grafikleri birlikte verilmiştir. Görülebileceği gibi, sinüs grafiği kosinüs grafiğinin \( \frac{\pi}{2} \) birim sağa ötelenmiş halidir. Bu durum bölgeler arası dönüşümler bölümünde gördüğümüz iki fonksiyon arasındaki tümler açı özdeşliği ile de tutarlıdır.
\( \sin{x} = \cos\left( x - \dfrac{\pi}{2} \right) = \cos\left( \dfrac{\pi}{2} - x \right) \)
Tanjant fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.
Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.
| Fonksiyon | Tanım Kümesi | Görüntü Kümesi |
|---|---|---|
| \( \tan{x} \) | \( \mathbb{R} - \{ \frac{\pi}{2} + k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) | \( \mathbb{R} \) |
Kosekant fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.
Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.
| Fonksiyon | Tanım Kümesi | Görüntü Kümesi |
|---|---|---|
| \( \csc{x} \) | \( \mathbb{R} - \{ k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) | \( (-\infty, -1] \cup [1, \infty) \) |
Sekant fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.
Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.
| Fonksiyon | Tanım Kümesi | Görüntü Kümesi |
|---|---|---|
| \( \sec{x} \) | \( \mathbb{R} - \{ \frac{\pi}{2} + k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) | \( (-\infty, -1] \cup [1, \infty) \) |
Kotanjant fonksiyon grafiği aşağıdaki gibidir.
Bu grafikle ilgili önemli bazı noktalar aşağıdaki gibidir.
| Fonksiyon | Tanım Kümesi | Görüntü Kümesi |
|---|---|---|
| \( \cot{x} \) | \( \mathbb{R} - \{ k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) | \( \mathbb{R} \) |
Aşağıda birim çember üzerindeki bazı noktaların sinüs (kırmızı) ve kosinüs (mavi) grafikleri üzerinde karşılık geldiği noktalar gösterilmiştir.
Bu şekilden aşağıdaki çıkarımlar yapılabilir.
Aşağıdaki trigonometrik ifadelerin değerlerini küçükten büyüğe doğru sıralayınız.
\( \sin{50°}, \cos{72°}, \tan{50°} \)
Çözümü Göster\( \cos{72°} = \sin{18°} \)
Sinüs grafiği I. bölgede artandır.
\( \sin{18°} \lt \sin{50°} \)
Tanjant grafiği \( [0°, 90°) \) aralığında artandır ve \( \tan{45°} = 1 \)'dir.
Buna göre \( \tan{50°} \gt 1 \) olur.
Sinüs görüntü kümesi \( [-1, 1] \) olduğu için \( \tan{50°} \) diğer iki değerden de büyüktür.
Verilen ifadelerin küçükten büyüğe sıralaması aşağıdaki gibi olur.
\( \cos{72°} \lt \sin{50°} \lt \tan{50°} \)
Açıları radyan cinsinden verilen aşağıdaki trigonometrik oranların değerlerini küçükten büyüğe doğru sıralayınız.
\( \sin{1}, \sin{2}, \sin{3} \)
Çözümü GösterSoruda verilen açılar radyan cinsindendir.
\( \pi \approx 3,14 \) olduğunu hatırlayalım.
1 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.
\( 2\pi \text{ radyan} = 360° \)
\( 1 \text{ radyan} = \dfrac{360°}{2\pi} \approx 57,30° \)
2 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.
\( 2 \text{ radyan} \approx 2 \cdot 57,30° \approx 114,60° \)
3 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.
\( 3 \text{ radyan} \approx 3 \cdot 57,30° \approx 171,90° \)
II. bölgedeki açıları indirgeme formüllerini kullanarak I. bölgeye taşıyalım.
Sinüs II. bölgede pozitiftir.
\( \sin{2} \approx \sin{114,58°} = \sin(180° - 65,42°) = \sin{65,42°} \)
\( \sin{3} \approx \sin{171,87°} = \sin(180° - 8,13°) = \sin{8,13°} \)
Sinüs fonksiyonu I. bölgede kesin artandır.
\( 8,13° \lt 57,30° \lt 65,42° \)
\( \sin{8,13°} \lt \sin{57,30°} \lt \sin{65,42°} \)
Buna göre verilen ifadelerin sıralaması aşağıdaki gibi olur.
\( \sin{3} \lt \sin{1} \lt \sin{2} \)
Açıları radyan cinsinden verilen aşağıdaki trigonometrik oranların değerlerini küçükten büyüğe doğru sıralayınız.
\( \cos{1}, \cos{2}, \cos{3} \)
Çözümü GösterSoruda verilen açılar radyan cinsindendir.
\( \pi \approx 3,14 \) olduğunu hatırlayalım.
1 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.
\( 2\pi \text{ radyan} = 360° \)
\( 1 \text{ radyan} = \dfrac{360°}{2\pi} \approx 57,30° \)
2 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.
\( 2 \text{ radyan} \approx 2 \cdot 57,30° \approx 114,60° \)
3 radyanın yaklaşık derece karşılığını bulalım.
\( 3 \text{ radyan} \approx 3 \cdot 57,30° \approx 171,90° \)
\( 57,30° \) açısı I. bölgededir ve kosinüs I. bölgede pozitiftir.
\( 114,60° \) ve \( 171,90° \) açıları II. bölgededir ve kosinüs II. bölgede negatiftir.
Kosinüs fonksiyonu II. bölgede kesin azalandır.
\( 114,60° \lt 171,90° \)
\( \cos{114,60°} \gt \cos{171,90°} \)
Buna göre verilen ifadelerin sıralaması aşağıdaki gibi olur.
\( \cos{3} \lt \cos{2} \lt \cos{1} \)
Aşağıdaki trigonometrik ifadelerin değerlerini küçükten büyüğe doğru sıralayınız.
\( \cos{50°}, \sin{50°}, \tan{50°}, \sec{50°} \)
Çözümü GösterSinüs ve kosinüs değerlerini karşılaştıralım.
\( [0°, 90°] \) aralığında sinüs fonksiyonu artan, kosinüs fonksiyonu azalandır. 45°'de sinüs ve kosinüs değerleri birbirine eşit olduğu için \( (45°, 90°] \) aralığında sinüs değeri kosinüs değerinden büyük olur.
\( \cos{50°} \lt \sin{50°} \lt 1 \)
Tanjant ve sekant değerlerini sinüs ve kosinüs değerleri ile karşılaştıralım.
\( \tan{50°} = \dfrac{\sin{50°}}{\cos{50°}} \gt 1 \)
\( \sec{50°} = \dfrac{1}{ \cos{50°}} \gt 1 \)
Tanjant ve sekant değerlerini karşılaştıralım.
\( \tan{50°} \stackrel{?}{\gtreqless } \sec{50°} \)
\( \dfrac{\sin{50°}}{\cos{50°}} \stackrel{?}{\gtreqless} \dfrac{1}{ \cos{50°}} \)
\( \sin{50°} \lt 1 \)
Buna göre sekant değeri tanjant değerinden daha büyüktür.
\( \tan{50°} \lt \sec{50°} \)
Verilen ifadelerin küçükten büyüğe sıralaması aşağıdaki gibi olur.
\( \cos{50°} \lt \sin{50°} \lt \tan{50°} \lt \sec{50°} \)
\( 0° \lt x \lt 45° \) olmak üzere,
\( \sin{x} + \cos{x} = \dfrac{7}{5} \) olduğuna göre, \( \sin{x} - \cos{x} \) ifadesinin değeri kaçtır?
Çözümü GösterEşitliğin taraflarının karesini alalım.
\( (\sin{x} + \cos{x})^2 = \left( \dfrac{7}{5} \right)^2 \)
\( \sin^2{x} + 2\sin{x}\cos{x} + \cos^2{x} = \dfrac{49}{25} \)
Pisagor özdeşliğini kullanalım.
\( 1 + 2\sin{x}\cos{x} = \dfrac{49}{25} \)
\( 2\sin{x}\cos{x} = \dfrac{24}{25} \)
Değeri istenen ifadenin sonucuna \( t \) diyelim.
\( \sin{x} - \cos{x} = t \)
İki tarafın karesini alalım.
\( \sin^2{x} - 2\sin{x}\cos{x} + \cos^2{x} = t^2 \)
\( 2\sin{x}\cos{x} \) için yukarıda bulduğumuz değeri kullanalım.
\( 1 - \dfrac{24}{25} = t^2 \)
\( \dfrac{1}{25} = t^2 \)
Sinüs ve kosinüs grafiklerine göre \( (0°, 45°) \) aralığında \( \sin{x} \lt \cos{x} \) olur, dolayısıyla \( \sin{x} - \cos{x} = t \) negatif olur.
\( \sin{x} - \cos{x} = t = -\dfrac{1}{5} \) bulunur.
\( 4\pi \sin{x} = x \) denkleminin kaç reel çözümü vardır?
Çözümü GösterVerilen denklemin sol ve sağ tarafındaki fonksiyonları ayrı ayrı inceleyelim.
\( f(x) = 4\pi \sin{x} \)
Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında, \( f \) fonksiyonu \( [-4\pi, 4\pi] \) aralığında değer alır.
Sinüs fonksiyonunun periyodu \( 2\pi \) radyandır.
\( g(x) = x \)
Birim fonksiyon orijinden geçen ve eğimi 1 olan doğrusal bir fonksiyondur.
Verilen denklemin çözüm kümesi bu iki fonksiyonun grafiklerinin kesişim noktalarıdır.
\( f \) ve \( g \) fonksiyonlarının kesişim noktalarını sinüs fonksiyon grafiği bilgimizi kullanarak bulalım.
İki grafiğin kesişim noktaları \( x \in [-4\pi, 4\pi] \) aralığında olmalıdır, çünkü bu aralığın dışında \( g \) fonksiyonunun değeri \( f \) fonksiyonunun değer aralığının dışında olmaktadır (\( g(x) \gt 4\pi \) ya da \( g(x) \lt -4\pi \)).
Birim fonksiyon grafiği \( f \) fonksiyon grafiğini \( 0 \le x \le 4\pi \) aralığında her periyotta iki kez olmak üzere toplam 4 kez keser.
Birim fonksiyon grafiği \( f \) fonksiyon grafiğini \( -4\pi \le x \le 0 \) aralığında her periyotta iki kez olmak üzere toplam 4 kez keser.
Bu noktalardan orijin yukarıdaki iki gruba da dahil olduğu için toplam kesişim noktası sayısından çıkarmamız gerekir.
Buna göre iki grafik \( 4 + 4 - 1 = 7 \) noktada kesişirler.
Dolayısıyla verilen denklemin 7 reel çözümü vardır.
\( f(x) = \cos\left( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} \right) \) eğrisi \( x = a \) doğrusuna göre simetrik olduğuna göre \( a \)'nın en büyük negatif değeri nedir?
Çözümü GösterAşağıdaki \( y = \cos{x} \) grafiğini incelediğimizde, grafiğin \( y = 1 \) ve \( y = -1 \) değerini aldığı \( x \) değerlerinde çizilen dikey doğrulara göre simetrik olduğunu görürüz.
\( y = \cos\left( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} \right) \) fonksiyonunun 1 ve -1'e eşit olduğu iki durumu ayrı ayrı inceleyelim.
Durum 1:
\( y = \cos\left( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} \right) = 1 \)
\( k \in \mathbb{Z} \) olmak üzere,
\( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} = 0 + 2k \pi \)
\( \dfrac{x}{2} = -\dfrac{2\pi}{3} + 2k \pi \)
\( x = -\dfrac{4\pi}{3} + 4k \pi \)
Bu eşitlikte \( x \)'in alabileceği en büyük negatif değer \( k = 0 \) için \( x = -\frac{4\pi}{3} \) olur.
Durum 2:
\( y = \cos\left( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} \right) = -1 \)
\( \dfrac{x}{2} + \dfrac{2\pi}{3} = \pi + 2k \pi \)
\( \dfrac{x}{2} = \dfrac{\pi}{3} + 2k \pi \)
\( x = \dfrac{2\pi}{3} + 4k \pi \)
Bu eşitlikte \( x \)'in alabileceği en büyük negatif değer \( k = -1 \) için \( x = -\frac{10\pi}{3} \) olur.
\( -\frac{10\pi}{3} \lt -\frac{4\pi}{3} \) olduğundan \( a \)'nın alabileceği en büyük negatif değer \( -\frac{4\pi}{3} \) olur.