Trigonometrik Fonksiyonlar

Trigonometri konusunda önce dik üçgende dar açılar için trigonometrik oranları tanımladık, daha sonra bu oranları birim çember yardımıyla tüm açılara genişlettik. Şimdi ise bu oranları, reel sayı bir açı ölçüsünü girdi olarak alan ve bu değeri yine bir reel sayıyla eşleyen trigonometrik fonksiyonlar olarak ele alacağız.

Aksi belirtilmedikçe, trigonometrik fonksiyonlarda \( x \) değişkeni açının radyan cinsinden ölçüsünü ifade eder.

Trigonometrik Fonksiyonların Tanım ve Görüntü Kümesi

Trigonometrik fonksiyonların tanım ve görüntü kümeleri aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Fonksiyonların tanım ve görüntü kümelerinin nasıl oluştuğu birim çember sayfasında geometrik olarak gösterilmiştir.

Fonksiyon Tanım Kümesi Görüntü Kümesi
\( \sin{x} \) \( \mathbb{R} \) \( [-1, 1] \)
\( \cos{x} \) \( \mathbb{R} \) \( [-1, 1] \)
\( \tan{x} \) \( \mathbb{R} - \{ \frac{\pi}{2} + k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) \( \mathbb{R} \)
\( \csc{x} \) \( \mathbb{R} - \{ k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) \( (-\infty, -1] \cup [1, \infty) \)
\( \sec{x} \) \( \mathbb{R} - \{ \frac{\pi}{2} + k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) \( (-\infty, -1] \cup [1, \infty) \)
\( \cot{x} \) \( \mathbb{R} - \{ k\pi \mid k \in \mathbb{Z} \} \) \( \mathbb{R} \)
SORU 1 :

\( f(x) = \dfrac{\tan{x}}{\frac{1}{2} - \sin{x}} \) fonksiyonunun \( [0, 2\pi] \) aralığında tanımsız olduğu değerlerin toplamı kaçtır?

Bir rasyonel ifade paydasını sıfır yapan \( x \) değerlerinde tanımsız olur.

\( \dfrac{1}{2} - \sin{x} = 0 \)

\( \sin{x} = \dfrac{1}{2} \)

Bu eşitlik \( [0, 2\pi] \) aralığında aşağıdaki \( x \) değerlerinde sağlanır.

\( x \in \left\{ \dfrac{\pi}{6}, \dfrac{5\pi}{6} \right\} \)

Ayrıca tanjant fonksiyonunu tanımsız yapan değerler fonksiyonu da tanımsız yapar.

Tanjant fonksiyonu \( [0, 2\pi] \) aralığında aşağıdaki \( x \) değerlerinde tanımsızdır.

\( x \in \left\{ \dfrac{\pi}{2}, \dfrac{3\pi}{2} \right\} \)

Bu dört değerin toplamını alalım.

\( \dfrac{\pi}{6} + \dfrac{5\pi}{6} + \dfrac{\pi}{2} + \dfrac{3\pi}{2} = 3\pi \) bulunur.


SORU 2 :

\( f(x) = \dfrac{2}{3\sin{x} + 5} \) fonksiyonunun görüntü kümesini bulunuz.

Sinüs fonksiyonunun görüntü kümesini kullanarak \( f \) görüntü kümesini bulalım.

Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alır.

\( -1 \le \sin{x} \le 1 \)

Eşitsizliğin taraflarını 3 ile çarpalım.

\( -3 \le 3\sin{x} \le 3 \)

Eşitsizliğin taraflarına 5 ekleyelim.

\( 2 \le 3\sin{x} + 5 \le 8 \)

Eşitsizliğin tarafları aynı işaretli ise eşitsizliğin taraflarının çarpmaya göre tersi alındığında eşitsizlik yön değiştirir.

\( \dfrac{1}{8} \le \dfrac{1}{3\sin{x} + 5} \le \dfrac{1}{2} \)

Eşitsizliğin taraflarını 2 ile çarpalım.

\( \dfrac{1}{4} \le \dfrac{2}{3\sin{x} + 5} \le 1 \)

Ortadaki ifade \( f \) fonksiyon kuralına eşittir.

\( \dfrac{1}{4} \le f(x) \le 1 \)

Görüntü kümesi: \( \left[ \dfrac{1}{4}, 1 \right] \)


SORU 3 :

\( f(x) = \sin^2{x} - 5\sin{x} + 6 \) fonksiyonunun görüntü kümesini bulunuz.

Fonksiyon tanımını tek bir trigonometrik fonksiyon cinsinden yazalım.

İfadeyi tam kareye tamamlamak için \( x \)'li terimin katsayısının (\( -5 \)) yarısının karesini ifadeye ekleyip çıkaralım.

\( f(x) = \sin^2{x} - 5\sin{x} + \left( -\dfrac{5}{2} \right)^2 - \left( -\dfrac{5}{2} \right)^2 + 6 \)

\( = \left( \sin{x} - \dfrac{5}{2} \right)^2 - \dfrac{1}{4} \)

Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alır.

\( -1 \le \sin{x} \le 1 \)

Cebirsel işlemlerle \( f \) fonksiyonunu elde edelim.

Eşitsizliğin taraflarından \( \frac{5}{2} \) çıkaralım.

\( -\dfrac{7}{2} \le \sin{x} - \dfrac{5}{2} \le -\dfrac{3}{2} \)

Eşitsizliğin taraflarının karesini alalım.

Karesini aldığımız eşitsizliğin sınır noktaları negatif olduğu için, yeni eşitsizliğin sınırları yer değiştirir.

\( \dfrac{9}{4} \le \left( \sin{x} - \dfrac{5}{2} \right)^2 \le \dfrac{49}{4} \)

Eşitsizliğin taraflarından \( \frac{1}{4} \) çıkaralım.

\( 2 \le \left( \sin{x} - \dfrac{5}{2} \right)^2 - \dfrac{1}{4} \le 12 \)

Ortadaki ifade \( f \) fonksiyon kuralına eşittir.

\( 2 \le f(x) \le 12 \)

Görüntü kümesi: \( [2, 12] \)


SORU 4 :

Bir sahil kasabasında deniz suyu yüksekliği \( (h) \), gece yarısından itibaren geçen saat \( (t) \) cinsinden aşağıdaki trigonometrik model ile ifade edilmektedir.

\( h(t) = 3 + 2\cos{\dfrac{\pi t}{6}}, \quad 0 \le t \lt 24 \)

(a) Gün içinde su yüksekliğinin alabileceği en küçük ve en büyük değerleri bulunuz.

(b) Su yüksekliği gece yarısından sonra saat kaçta ikinci kez 4 metreye ulaşır?

(a) seçeneği:

Kosinüs fonksiyonunun görüntü kümesini kullanalım. Fonksiyon \( t \in [0, 24) \) aralığında en küçük ve en büyük değerlerini alır.

\( -1 \le \cos{\dfrac{\pi t}{6}} \le 1 \)

Eşitsizliğin taraflarını 2 ile çarpalım.

\( -2 \le 2\cos{\dfrac{\pi t}{6}} \le 2 \)

Eşitsizliğin taraflarına 3 ekleyelim.

\( 1 \le 3 + 2\cos{\dfrac{\pi t}{6}} \le 5 \)

Ortadaki ifade \( h \) fonksiyon kuralına eşittir.

\( 1 \le h(t) \le 5 \)

Buna göre gün içinde su yüksekliğinin en küçük değeri 1 metre, en büyük değeri 5 metre olur.

(b) seçeneği:

\( h(t) = 4 \) yazıp denklemi \( t \) için çözelim.

\( 3 + 2\cos{\dfrac{\pi t}{6}} = 4 \)

\( \cos{\dfrac{\pi t}{6}} = \dfrac{1}{2} \)

Kosinüs fonksiyonu \( \frac{1}{2} \) değerini ilk kez \( \frac{\pi}{3} \) açısında, ikinci kez de \( \frac{5\pi}{3} \) açısında alır.

\( \dfrac{\pi t}{6} = \dfrac{5\pi}{3} \)

\( t = 10 \)

Buna göre su yüksekliği ikinci kez sabah 10:00'da 4 metreye ulaşır.


SORU 5 :

\( f(x) = \abs{2\sin{x}} + \abs{2\cos{x}} \) fonksiyonunun görüntü kümesini bulunuz.

Fonksiyon tanımını tek bir trigonometrik fonksiyon cinsinden yazalım.

Fonksiyon tanımının karesini alalım.

\( f^2(x) = (2\abs{\sin{x}} + 2\abs{\cos{x}})^2 \)

\( = 4\abs{\sin{x}}^2 + 8\abs{\sin{x}}\abs{\cos{x}} + 4\abs{\cos{x}}^2 \)

\( \abs{x}^2 = x^2 \) özdeşliğini kullanalım.

\( = 4\sin^2{x} + 8\abs{\sin{x}}\abs{\cos{x}} + 4\cos^2{x} \)

Pisagor özdeşliğini kullanalım.

\( = 4 + 4\abs{2\sin{x}\cos{x}} \)

Sinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( = 4 + 4\abs{\sin(2x)} \)

Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alır.

Cebirsel işlemlerle \( f \) fonksiyonunu elde edelim.

\( -1 \le \sin(2x) \le 1 \)

Eşitsizliğin taraflarının mutlak değerini alalım.

\( 0 \le \abs{\sin(2x)} \le 1 \)

Eşitsizliğin taraflarını 4 ile çarpalım.

\( 0 \le 4\abs{\sin{2x}} \le 4 \)

Eşitsizliğin taraflarına 4 ekleyelim.

\( 4 \le 4\abs{\sin{2x}} + 4 \le 8 \)

Ortadaki ifade \( f^2(x) \) tanımına eşittir.

\( 4 \le f^2(x) \le 8 \)

Eşitsizliğin taraflarının karekökünü aldığımızda \( f(x) \) fonksiyonunu elde ederiz.

İki mutlak değer ifadesinin toplamı negatif olamayacağı için \( f(x) \) de negatif değer alamaz.

\( 2 \le f(x) \le 2\sqrt{2} \)

Görüntü kümesi: \( [2, 2\sqrt{2}] \)


SORU 6 :

\( f: \mathbb{R} \to \mathbb{R} \) olmak üzere,

\( f(x) = 2\cos^4{x} + 2\sin^2{x} \) fonksiyonunun görüntü kümesini bulunuz.

Fonksiyon tanımını tek bir trigonometrik fonksiyon cinsinden yazalım.

\( f(x) = 2\cos^2{x}\cos^2{x} + 2\sin^2{x} \)

\( = 2\cos^2{x}(1 - \sin^2{x}) + 2\sin^2{x} \)

\( = 2\cos^2{x} - 2\sin^2{x}\cos^2{x} + 2\sin^2{x} \)

Pisagor özdeşliğini kullanalım.

\( = 2 - 2\sin^2{x}\cos^2{x} \)

\( = 2 - \dfrac{1}{2}(2\sin{x}\cos{x})^2 \)

Sinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( = 2 - \dfrac{1}{2}\sin^2(2x) \)

Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alır.

\( -1 \le \sin(2x) \le 1 \)

Cebirsel işlemlerle \( f \) fonksiyonunu elde edelim.

Eşitsizliğin taraflarının karesini alalım.

\( 0 \le \sin^2(2x) \le 1 \)

Eşitsizliğin taraflarını 2'ye bölelim.

\( 0 \le \dfrac{1}{2}\sin^2(2x) \le \dfrac{1}{2} \)

Eşitsizliğin taraflarını -1 ile çarpalım.

\( -\dfrac{1}{2} \le -\dfrac{1}{2}\sin^2(2x) \le 0 \)

Eşitsizliğin taraflarına 2 ekleyelim.

\( \dfrac{3}{2} \le 2 - \dfrac{1}{2}\sin^2(2x) \le 2 \)

Ortadaki ifade \( f \) fonksiyon kuralına eşittir.

\( \dfrac{3}{2} \le f(x) \le 2 \)

Görüntü kümesi: \( \left[ \dfrac{3}{2}, 2 \right] \)


« Önceki
Kosinüs ve Sinüs Teoremleri
Sonraki »
Trigonometrik Fonksiyonların Grafiği