II., III. ya da IV. bölgedeki bir açının trigonometrik oranlarını dar açılar cinsinden bulmamızı sağlayan formüllere indirgeme formülleri denir.
\( [0, 2\pi) \) aralığı dışındaki açıların yönlü açılar konusunda öğrendiğimiz yöntemlerle önce esas ölçüsü bulunur, daha sonra bu esas ölçüye indirgeme formülleri uygulanarak trigonometrik oran dar açılar cinsinden ifade edilir.
Önceki bölümde birim çember üzerindeki bir noktanın koordinatlarının, noktanın karşılık geldiği \( \theta \) açısının sırasıyla kosinüsüne ve sinüsüne eşit olduğunu görmüştük.
Buna göre farklı bölgelerdeki noktaların apsisinin ve ordinatının işareti, sinüs ve kosinüsün o bölgelerdeki işaretini de aşağıdaki şekilde belirler.
Sinüs ve kosinüsün işaretleri kullanılarak diğer dört trigonometrik oranın farklı bölgelerdeki işaretleri aşağıdaki şekilde belirlenebilir.
Buna göre altı trigonometrik oranın koordinat düzleminin dört bölgesindeki işaretleri aşağıdaki şekilde olur.
Trigonometrik oranların farklı bölgelerdeki işaretlerini inceledikten sonra şimdi II., III. ve IV. bölgelerdeki açıların trigonometrik oranlarının dar açılar cinsinden nasıl ifade edilebileceğini görelim.
\( \pi \pm \theta \) ve \( 2\pi - \theta \) formundaki açıların trigonometrik oranları \( \theta \) açısı cinsinden aşağıdaki yöntemle ifade edilebilir.
Bu şekilde elde edilen ve aşağıda listeleyeceğimiz tüm eşitlikler \( \theta \) dar açı olmasa da geçerlidir.
\( \sin{150°} = \sin(180° - 30°) \)
Sinüs II. bölgede pozitiftir.
\( = \sin{30°} \)
\( \cos{220°} = \cos(180° + 40°) \)
Kosinüs III. bölgede negatiftir.
\( = -\cos{40°} \)
\( \tan{310°} = \tan(360° - 50°) \)
Tanjant IV. bölgede negatiftir.
\( = -\tan{50°} \)
\( \csc{100°} = \csc(180° - 80°) \)
Kosekant II. bölgede pozitiftir.
\( = \csc{80°} \)
Şimdi farklı bölgelerdeki noktaların simetri özelliklerini ve dik üçgenlerin eşliğini kullanarak bu formüllerin nasıl türetildiklerini inceleyelim.
\( \theta \) açısının dar açı olduğu durumda, \( \pi - \theta \) açısı II. bölgede \( \theta \) açısının I. bölgede oluşturduğu dik üçgen ile eş bir üçgen oluşturur. Eş üçgenlerde iç açılar ve kenar uzunlukları eşittir, ancak noktaların koordinatlarının işaretleri bulundukları bölgelere göre değişir.
Buna göre \( \pi - \theta \) açısının trigonometrik oranları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( \sin(\pi - \theta) = \sin{\theta} \)
\( \cos(\pi - \theta) = -\cos{\theta} \)
\( \sin{160°} = \sin(180° - 20°) = \sin{20°} \)
\( \cos{\dfrac{5\pi}{6}} = \cos\left( \pi - \dfrac{\pi}{6} \right) = -\cos{\dfrac{\pi}{6}} \)
Bu iki oran kullanılarak diğer dört oran aşağıdaki şekilde bulunur.
\( \tan(\pi - \theta) = \dfrac{\sin(\pi - \theta)}{\cos(\pi - \theta)} = \dfrac{\sin{\theta}}{-\cos{\theta}} = -\tan{\theta} \)
\( \csc(\pi - \theta) = \dfrac{1}{\sin(\pi - \theta)} = \dfrac{1}{\sin{\theta}} = \csc{\theta} \)
\( \sec(\pi - \theta) = \dfrac{1}{\cos(\pi - \theta)} = \dfrac{1}{-\cos{\theta}} = -\sec{\theta} \)
\( \cot(\pi - \theta) = \dfrac{1}{\tan(\pi - \theta)} = \dfrac{1}{-\tan{\theta}} = -\cot{\theta} \)
\( \theta \) açısının dar açı olduğu durumda, \( \pi + \theta \) açısı III. bölgede \( \theta \) açısının I. bölgede oluşturduğu dik üçgen ile eş bir üçgen oluşturur.
Buna göre \( \pi + \theta \) açısının trigonometrik oranları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( \sin(\pi + \theta) = -\sin{\theta} \)
\( \cos(\pi + \theta) = -\cos{\theta} \)
\( \sin{250°} = \sin(180° + 70°) = -\sin{70°} \)
\( \cos{\dfrac{4\pi}{3}} = \cos\left( \pi + \dfrac{\pi}{3} \right) = -\cos{\dfrac{\pi}{3}} \)
Bu iki oran kullanılarak diğer dört oran aşağıdaki şekilde bulunur.
\( \tan(\pi + \theta) = \dfrac{\sin(\pi + \theta)}{\cos(\pi + \theta)} = \dfrac{-\sin{\theta}}{-\cos{\theta}} = \tan{\theta} \)
\( \csc(\pi + \theta) = \dfrac{1}{\sin(\pi + \theta)} = \dfrac{1}{-\sin{\theta}} = -\csc{\theta} \)
\( \sec(\pi + \theta) = \dfrac{1}{\cos(\pi + \theta)} = \dfrac{1}{-\cos{\theta}} = -\sec{\theta} \)
\( \cot(\pi + \theta) = \dfrac{1}{\tan(\pi + \theta)} = \dfrac{1}{\tan{\theta}} = \cot{\theta} \)
\( \theta \) açısının dar açı olduğu durumda, \( 2\pi - \theta \) açısı IV. bölgede \( \theta \) açısının I. bölgede oluşturduğu dik üçgen ile eş bir üçgen oluşturur.
Buna göre \( 2\pi - \theta \) açısının trigonometrik oranları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( \sin(2\pi - \theta) = -\sin{\theta} \)
\( \cos(2\pi - \theta) = \cos{\theta} \)
\( \sin{350°} = \sin(360° - 10°) = -\sin{10°} \)
\( \cos{\dfrac{11\pi}{6}} = \cos\left( 2\pi - \dfrac{\pi}{6} \right) = \cos{\dfrac{\pi}{6}} \)
Bu iki oran kullanılarak diğer dört oran aşağıdaki şekilde bulunur.
\( \tan(2\pi - \theta) = \dfrac{\sin(2\pi - \theta)}{\cos(2\pi - \theta)} = \dfrac{-\sin{\theta}}{\cos{\theta}} = -\tan{\theta} \)
\( \csc(2\pi - \theta) = \dfrac{1}{\sin(2\pi - \theta)} = \dfrac{1}{-\sin{\theta}} = -\csc{\theta} \)
\( \sec(2\pi - \theta) = \dfrac{1}{\cos(2\pi - \theta)} = \dfrac{1}{\cos{\theta}} = \sec{\theta} \)
\( \cot(2\pi - \theta) = \dfrac{1}{\tan(2\pi - \theta)} = \dfrac{1}{-\tan{\theta}} = -\cot{\theta} \)
\( \frac{\pi}{2} \pm \theta \) ve \( \frac{3\pi}{2} \pm \theta \) formundaki açıların trigonometrik oranları \( \theta \) açısı cinsinden aşağıdaki yöntemle ifade edilebilir.
Bu şekilde elde edilen ve aşağıda listeleyeceğimiz tüm eşitlikler \( \theta \) dar açı olmasa da geçerlidir.
\( \sin{150°} = \sin(90° + 60°) \)
Sinüs II. bölgede pozitiftir.
\( = \cos{60°} \)
\( \cos{220°} = \cos(270° - 50°) \)
Kosinüs III. bölgede negatiftir.
\( = -\sin{50°} \)
\( \tan{310°} = \tan(270° + 40°) \)
Tanjant IV. bölgede negatiftir.
\( = -\cot{40°} \)
\( \csc{100°} = \csc(90° + 10°) \)
Kosekant II. bölgede pozitiftir.
\( = \sec{10°} \)
Şimdi farklı bölgelerdeki noktaların simetri özelliklerini ve dik üçgenlerin eşliğini kullanarak bu formüllerin nasıl türetildiklerini inceleyelim.
\( \theta \) açısının dar açı olduğu durumda, \( \frac{\pi}{2} - \theta \) açısı I. bölgede \( \theta \) açısının yine I. bölgede oluşturduğu dik üçgen ile eş ve \( y = x \) doğrusuna göre simetrik bir üçgen oluşturur.
Buna göre \( \frac{\pi}{2} - \theta \) açısının trigonometrik oranları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( \sin\left( \dfrac{\pi}{2} - \theta \right) = \cos{\theta} \)
\( \cos\left( \dfrac{\pi}{2} - \theta \right) = \sin{\theta} \)
\( \sin{75°} = \sin(90° - 15°) = \cos{15°} \)
\( \cos{\dfrac{\pi}{6}} = \cos\left( \dfrac{\pi}{2} - \dfrac{\pi}{3} \right) = \sin{\dfrac{\pi}{3}} \)
Bu iki oran kullanılarak diğer dört oran aşağıdaki şekilde bulunur.
\( \tan\left( \dfrac{\pi}{2} - \theta \right) = \dfrac{\sin(\frac{\pi}{2} - \theta)}{\cos(\frac{\pi}{2} - \theta)} = \dfrac{\cos{\theta}}{\sin{\theta}} = \cot{\theta} \)
\( \csc\left( \dfrac{\pi}{2} - \theta\right) = \dfrac{1}{\sin(\frac{\pi}{2} - \theta)} = \dfrac{1}{\cos{\theta}} = \sec{\theta} \)
\( \sec\left( \dfrac{\pi}{2} - \theta\right) = \dfrac{1}{\cos(\frac{\pi}{2} - \theta)} = \dfrac{1}{\sin{\theta}} = \csc{\theta} \)
\( \cot\left( \dfrac{\pi}{2} - \theta\right) = \dfrac{1}{\tan(\frac{\pi}{2} - \theta)} = \dfrac{1}{\cot{\theta}} = \tan{\theta} \)
\( \theta \) açısının dar açı olduğu durumda, \( \frac{\pi}{2} + \theta \) açısı II. bölgede \( \theta \) açısının I. bölgede oluşturduğu dik üçgen ile eş bir üçgen oluşturur.
Buna göre \( \frac{\pi}{2} + \theta \) açısının trigonometrik oranları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( \sin\left( \dfrac{\pi}{2} + \theta \right) = \cos{\theta} \)
\( \cos\left( \dfrac{\pi}{2} + \theta \right) = -\sin{\theta} \)
\( \sin{125°} = \sin(90° + 35°) = \cos{35°} \)
\( \cos{\dfrac{3\pi}{4}} = \cos\left( \dfrac{\pi}{2} + \dfrac{\pi}{4} \right) = -\sin{\dfrac{\pi}{4}} \)
Bu iki oran kullanılarak diğer dört oran aşağıdaki şekilde bulunur.
\( \tan\left( \dfrac{\pi}{2} + \theta \right) = \dfrac{\sin(\frac{\pi}{2} + \theta)}{\cos(\frac{\pi}{2} + \theta)} = \dfrac{\cos{\theta}}{-\sin{\theta}} = -\cot{\theta} \)
\( \csc\left( \dfrac{\pi}{2} + \theta\right) = \dfrac{1}{\sin(\frac{\pi}{2} + \theta)} = \dfrac{1}{\cos{\theta}} = \sec{\theta} \)
\( \sec\left( \dfrac{\pi}{2} + \theta\right) = \dfrac{1}{\cos(\frac{\pi}{2} + \theta)} = \dfrac{1}{-\sin{\theta}} = -\csc{\theta} \)
\( \cot\left( \dfrac{\pi}{2} + \theta\right) = \dfrac{1}{\tan(\frac{\pi}{2} + \theta)} = \dfrac{1}{-\cot{\theta}} = -\tan{\theta} \)
\( \theta \) açısının dar açı olduğu durumda, \( \frac{3\pi}{2} - \theta \) açısı III. bölgede \( \theta \) açısının I. bölgede oluşturduğu dik üçgen ile eş bir üçgen oluşturur.
Buna göre \( \frac{3\pi}{2} - \theta \) açısının trigonometrik oranları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( \sin\left( \dfrac{3\pi}{2} - \theta \right) = -\cos{\theta} \)
\( \cos\left( \dfrac{3\pi}{2} - \theta \right) = -\sin{\theta} \)
\( \sin{220°} = \sin(270° - 50°) = -\cos{50°} \)
\( \cos{\dfrac{17\pi}{12}} = \cos\left( \dfrac{3\pi}{2} - \dfrac{\pi}{12} \right) = -\sin{\dfrac{\pi}{12}} \)
Bu iki oran kullanılarak diğer dört oran aşağıdaki şekilde bulunur.
\( \tan\left( \dfrac{3\pi}{2} - \theta \right) = \dfrac{\sin(\frac{3\pi}{2} - \theta)}{\cos(\frac{3\pi}{2} - \theta)} = \dfrac{-\cos{\theta}}{-\sin{\theta}} = \cot{\theta} \)
\( \csc\left( \dfrac{3\pi}{2} - \theta\right) = \dfrac{1}{\sin(\frac{3\pi}{2} - \theta)} = \dfrac{1}{-\cos{\theta}} = -\sec{\theta} \)
\( \sec\left( \dfrac{3\pi}{2} - \theta\right) = \dfrac{1}{\cos(\frac{3\pi}{2} - \theta)} = \dfrac{1}{-\sin{\theta}} = -\csc{\theta} \)
\( \cot\left( \dfrac{3\pi}{2} - \theta\right) = \dfrac{1}{\tan(\frac{3\pi}{2} - \theta)} = \dfrac{1}{\cot{\theta}} = \tan{\theta} \)
\( \theta \) açısının dar açı olduğu durumda, \( \frac{3\pi}{2} + \theta \) açısı IV. bölgede \( \theta \) açısının I. bölgede oluşturduğu dik üçgen ile eş bir üçgen oluşturur.
Buna göre \( \frac{3\pi}{2} + \theta \) açısının trigonometrik oranları aşağıdaki şekilde yazılabilir.
\( \sin\left( \dfrac{3\pi}{2} + \theta \right) = -\cos{\theta} \)
\( \cos\left( \dfrac{3\pi}{2} + \theta \right) = \sin{\theta} \)
\( \sin{305°} = \sin(270° + 35°) = -\cos{35°} \)
\( \cos{\dfrac{5\pi}{3}} = \cos\left( \dfrac{3\pi}{2} + \dfrac{\pi}{6} \right) = \sin{\dfrac{\pi}{6}} \)
Bu iki oran kullanılarak diğer dört oran aşağıdaki şekilde bulunur.
\( \tan\left( \dfrac{3\pi}{2} + \theta \right) = \dfrac{\sin(\frac{3\pi}{2} + \theta)}{\cos(\frac{3\pi}{2} + \theta)} = \dfrac{-\cos{\theta}}{\sin{\theta}} = -\cot{\theta} \)
\( \csc\left( \dfrac{3\pi}{2} + \theta\right) = \dfrac{1}{\sin(\frac{3\pi}{2} + \theta)} = \dfrac{1}{-\cos{\theta}} = -\sec{\theta} \)
\( \sec\left( \dfrac{3\pi}{2} + \theta\right) = \dfrac{1}{\cos(\frac{3\pi}{2} + \theta)} = \dfrac{1}{\sin{\theta}} = \csc{\theta} \)
\( \cot\left( \dfrac{3\pi}{2} + \theta\right) = \dfrac{1}{\tan(\frac{3\pi}{2} + \theta)} = \dfrac{1}{-\cot{\theta}} = -\tan{\theta} \)
Bir \( \theta \) açısının ve zıt işaretlisinin sinüs, tanjant, kosekant ve kotanjant oranları birbirinin zıt işaretlisidir. Bu yüzden önümüzdeki bölümlerde bu oranlar için tanımlayacağımız fonksiyonlar tek fonksiyondur.
\( \sin(-\theta) = -\sin{\theta} \)
\( \tan(-\theta) = -\tan{\theta} \)
\( \csc(-\theta) = -\csc{\theta} \)
\( \cot(-\theta) = -\cot{\theta} \)
Esas ölçüleri aynı olan açıların trigonometrik oranları da aynıdır, dolayısıyla bir trigonometrik ifadede açıya \( 2\pi \) ekleyebiliriz.
\( \sin(-\theta) = \sin(2\pi - \theta) \)
Sinüs IV. bölgede negatiftir.
\( = -\sin{\theta} \)
Aynı işlemi tanjant, kosekant ve kotanjant oranlarına da uygulayabiliriz.
Bir \( \theta \) açısının ve zıt işaretlisinin kosinüs ve sekant oranları birbirine eşittir. Bu yüzden önümüzdeki bölümlerde bu oranlar için tanımlayacağımız fonksiyonlar çift fonksiyondur.
\( \cos(-\theta) = \cos{\theta} \)
\( \sec(-\theta) = \sec{\theta} \)
Esas ölçüleri aynı olan açıların trigonometrik oranları da aynıdır, dolayısıyla bir trigonometrik ifadede açıya \( 2\pi \) ekleyebiliriz.
\( \cos(-\theta) = \cos(2\pi - \theta) \)
Kosinüs IV. bölgede pozitiftir.
\( = \cos{\theta} \)
Aynı işlemi sekant oranına da uygulayabiliriz.
Birbirini belirli bir açıya tamamlayan açılar arasında aşağıdaki özdeşlikler yazılabilir.
Birbirini 90°'ye tamamlayan (tümler) açılar arasında aşağıdaki dönüşümler geçerlidir.
\( \alpha + \beta =\dfrac{\pi}{2} \) olmak üzere,
\( \sin{\alpha} = \cos{\beta} \)
\( \tan{\alpha} = \cot{\beta} \)
\( \csc{\alpha} = \sec{\beta} \)
\( \tan{55°} = \cot{35°} \)
Birbirini 180°'ye tamamlayan (bütünler) açılar arasında aşağıdaki dönüşümler geçerlidir.
\( \alpha + \beta = \pi \) olmak üzere,
\( \sin{\alpha} = \sin{\beta} \)
\( \cos{\alpha} = -\cos{\beta} \)
\( \tan{\alpha} = -\tan{\beta} \)
\( \csc{\alpha} = \csc{\beta} \)
\( \sec{\alpha} = -\sec{\beta} \)
\( \cot{\alpha} = -\cot{\beta} \)
\( \cos{130°} = -\cos{50°} \)
Birbirini 360°'ye tamamlayan açılar arasında aşağıdaki dönüşümler geçerlidir.
\( \alpha + \beta = 2\pi \) olmak üzere,
\( \sin{\alpha} = -\sin{\beta} \)
\( \cos{\alpha} = \cos{\beta} \)
\( \tan{\alpha} = -\tan{\beta} \)
\( \csc{\alpha} = -\csc{\beta} \)
\( \sec{\alpha} = \sec{\beta} \)
\( \cot{\alpha} = -\cot{\beta} \)
\( \sin{220°} = -\sin{140°} \)
Bir trigonometrik oran hem yatay hem de düşey eksen indirgeme formülleri kullanılarak bir dar açı cinsinden ifade edilebilir.
\( \cos{\dfrac{4\pi}{3}} \) ifadesinin değerini bulalım.
Trigonometrik oranı yatay eksen indirgeme formüllerini kullanarak bir dar açı cinsinden ifade edelim.
\( \cos{\dfrac{4\pi}{3}} = \cos\left( \pi + \dfrac{\pi}{3} \right) \)
Kosinüs III. bölgede negatiftir.
\( = -\cos{\dfrac{\pi}{3}} = -\dfrac{1}{2} \)
Şimdi de trigonometrik oranı düşey eksen indirgeme formüllerini kullanarak bir dar açı cinsinden ifade edelim.
\( \cos{\dfrac{4\pi}{3}} = \cos\left( \dfrac{3\pi}{2} - \dfrac{\pi}{6} \right) \)
Kosinüs III. bölgede negatiftir.
\( = -\sin{\dfrac{\pi}{6}} = -\dfrac{1}{2} \)
Aşağıdaki trigonometrik oranların değerlerini bulunuz.
(a) \( \sin{135°} \)
(b) \( \cos{210°} \)
(c) \( \tan{300°} \)
Çözümü Göster(a) seçeneği:
\( \sin{135°} = \sin(180° - 45°) \)
Sinüs II. bölgede pozitiftir.
\( = \sin{45°} = \dfrac{\sqrt{2}}{2} \)
(b) seçeneği:
\( \cos{210°} = \cos(180° + 30°) \)
Kosinüs III. bölgede negatiftir.
\( = -\cos{30°} = -\dfrac{\sqrt{3}}{2} \)
(c) seçeneği:
\( \tan{300°} = \tan(360° - 60°) \)
Tanjant IV. bölgede negatiftir.
\( = -\tan{60°} = -\sqrt{3} \)
Aşağıdaki trigonometrik oranların değerlerini bulunuz.
(a) \( \tan{\dfrac{7\pi}{6}} \)
(b) \( \cos{\dfrac{7\pi}{4}} \)
(c) \( \sin{\dfrac{11\pi}{6}} \)
Çözümü Göster(a) seçeneği:
Tanjant III. bölgede pozitiftir.
\( \tan{\dfrac{7\pi}{6}} = \tan\left( \pi + \dfrac{\pi}{6} \right) \)
\( = -\tan{\dfrac{\pi}{6}} = -\dfrac{\sqrt{3}}{3} \)
(b) seçeneği:
\( \cos{\dfrac{7\pi}{4}} = \cos\left( 2\pi - \dfrac{\pi}{4} \right) \)
Kosinüs IV. bölgede pozitiftir.
\( = \cos{\dfrac{\pi}{4}} = \dfrac{\sqrt{2}}{2} \)
(c) seçeneği:
\( \sin{\dfrac{11\pi}{6}} = \sin\left( 2\pi - \dfrac{\pi}{6} \right) \)
Sinüs IV. bölgede negatiftir.
\( = -\sin{\dfrac{\pi}{6}} = -\dfrac{1}{2} \)
Aşağıdaki trigonometrik oranları dar açılar cinsinden ifade ediniz.
(a) \( \sin{318°} \)
(b) \( \tan{265°} \)
(c) \( \cos{143°} \)
Çözümü Göster(a) seçeneği:
\( \sin{318°} = \sin(360° - 42°) \)
Sinüs IV. bölgede negatiftir.
\( = -\sin{42°} \)
(b) seçeneği:
\( \tan{265°} = \tan(180° + 85°) \)
Tanjant III. bölgede pozitiftir.
\( = \tan{85°} \)
(c) seçeneği:
\( \cos{143°} = \cos(180° - 37°) \)
Kosinüs II. bölgede negatiftir.
\( = -\cos{37°} \)
Aşağıdaki trigonometrik oranları dar açılar cinsinden ifade ediniz.
(a) \( \tan{\dfrac{4\pi}{5}} \)
(b) \( \cos{\dfrac{17\pi}{10}} \)
(c) \( \sin{\dfrac{13\pi}{9}} \)
Çözümü Göster(a) seçeneği:
\( \tan{\dfrac{4\pi}{5}} = \tan\left( \pi - \dfrac{\pi}{5} \right) \)
Tanjant II. bölgede negatiftir.
\( = -\tan{\dfrac{\pi}{5}} \)
(b) seçeneği:
\( \cos{\dfrac{17\pi}{10}} = \cos\left( 2\pi - \dfrac{3\pi}{10} \right) \)
Kosinüs IV. bölgede pozitiftir.
\( = \cos{\dfrac{3\pi}{10}} \)
(c) seçeneği:
\( \sin{\dfrac{13\pi}{9}} = \sin\left( \pi + \dfrac{4\pi}{9} \right) \)
Sinüs III. bölgede negatiftir.
\( = -\sin{\dfrac{4\pi}{9}} \)
Aşağıdaki trigonometrik oranları dar açılar cinsinden ifade ediniz.
(a) \( \cos{944°} \)
(b) \( \cot{2789°} \)
(c) \( \tan{3557°} \)
Çözümü GösterÖncelikle verilen trigonometrik oranlardaki açıların esas ölçülerini bulalım.
Ölçüsü pozitif olan açıların esas ölçüsünü bulmak için açı ölçüsü 360°'ye bölünür. Bölme işleminin kalanı açının esas ölçüsüdür.
(a) seçeneği:
\( 944° = 2 \cdot 360° + 224° \)
Buna göre 944°'nin esas ölçüsü 224° olur.
\( \cos{944°} = \cos{224°} \)
\( = \cos(180° + 44°) \)
Kosinüs III. bölgede negatiftir.
\( = -\cos{44°} \)
(b) seçeneği:
\( 2789° = 7 \cdot 360° + 269° \)
Buna göre 2789°'nin esas ölçüsü 269° olur.
\( \cot{2789°} = \cot{269°} \)
\( = \cot(180° + 89°) \)
Kotanjant III. bölgede pozitiftir.
\( = \cot{89°} \)
(c) seçeneği:
\( 3557° = 9 \cdot 360° + 317° \)
Buna göre 3557°'nin esas ölçüsü 317° olur.
\( \tan{3557°} = \tan{317°} \)
\( = \tan(360° - 43°) \)
Tanjant IV. bölgede negatiftir.
\( = -\tan{43°} \)
Aşağıdaki trigonometrik oranları dar açılar cinsinden ifade ediniz.
(a) \( \tan{\dfrac{21\pi}{5}} \)
(b) \( \cos{\dfrac{39\pi}{7}} \)
(c) \( \sin{\dfrac{107\pi}{8}} \)
Çözümü GösterÖncelikle verilen trigonometrik oranlardaki açıların esas ölçülerini bulalım.
Ölçüsü pozitif olan açıların esas ölçüsünü bulmak için açı ölçüsü içindeki \( 2\pi \)'nin katı olan en büyük sayı çıkarılır. Eğer açı ölçüsü kesirli ise paydaki \( \pi \)'nin katsayısı paydanın 2 katına bölünerek kalan bulunur ve bu kalan paydaki katsayının yerine yazılır.
(a) seçeneği:
\( \dfrac{21\pi}{5} = 2 \cdot 2\pi + \dfrac{\pi}{5} \)
Buna göre \( \frac{21\pi}{5} \) radyanın esas ölçüsü \( \frac{\pi}{5} \) radyan olur.
\( \tan{\dfrac{21\pi}{5}} = \tan{\dfrac{\pi}{5}} \)
\( \frac{\pi}{5} \) radyan dar açıdır.
(b) seçeneği:
\( \dfrac{39\pi}{7} = 2 \cdot 2\pi + \dfrac{11\pi}{7} \)
Buna göre \( \frac{39\pi}{7} \) radyanın esas ölçüsü \( \frac{11\pi}{7} \) radyan olur.
\( \cos{\dfrac{39\pi}{7}} = \cos{\dfrac{11\pi}{7}} \)
\( = \cos\left( 2\pi - \dfrac{3\pi}{7} \right) \)
Kosinüs IV. bölgede pozitiftir.
\( = \cos{\dfrac{3\pi}{7}} \)
(c) seçeneği:
\( \dfrac{107\pi}{8} = 6 \cdot 2\pi + \dfrac{11\pi}{8} \)
Buna göre \( \frac{107\pi}{8} \) radyanın esas ölçüsü \( \frac{11\pi}{8} \) radyan olur.
\( \sin{\dfrac{107\pi}{8}} = \sin{\dfrac{11\pi}{8}} \)
\( = \sin\left( \pi + \dfrac{3\pi}{8} \right) \)
Sinüs III. bölgede negatiftir.
\( = -\sin{\dfrac{3\pi}{8}} \)
\( x \) dar açı olmak üzere, aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. \( \cos\left( \dfrac{3\pi}{2} - x \right) = \sin(\pi - x) \)
II. \( \sin\left( \dfrac{\pi}{2} + x \right) = -\sin\left( \dfrac{3\pi}{2} - x \right) \)
III. \( \tan(2\pi - x) = \cot\left( \dfrac{\pi}{2} - x \right) \)
IV. \( \sec\left( \dfrac{3\pi}{2} + x \right) = -\csc(\pi - x) \)
Çözümü GösterI. öncül:
\( \cos\left( \dfrac{3\pi}{2} - x \right) = -\sin{x} \)
\( \sin(\pi - x) = \sin{x} \)
I. öncül yanlıştır.
II. öncül:
\( \sin\left( \dfrac{\pi}{2} + x \right) = \cos{x} \)
\( -\sin\left( \dfrac{3\pi}{2} - x \right) = \cos{x} \)
II. öncül doğrudur.
III. öncül:
\( \tan\left( 2\pi - x \right) = -\tan{x} \)
\( \cot\left( \dfrac{\pi}{2} - x \right) = \tan{x} \)
III. öncül yanlıştır.
IV. öncül:
\( \sec\left( \dfrac{3\pi}{2} + x \right) = \dfrac{1}{\cos(\frac{3\pi}{2} + x)} = \dfrac{1}{\sin{x}} \)
\( -\csc(\pi - x) = -\dfrac{1}{\sin(\pi - x)} = -\dfrac{1}{\sin{x}} \)
IV. öncül yanlıştır.
Buna göre sadece II. öncül doğrudur.
Aşağıdaki ifadeleri \( x \) cinsinden ifade ediniz.
(a) \( \cos{20°} = x, \quad \sin{110°} = ? \)
(b) \( \sin{1°} = x, \quad \cos{-451°} = ? \)
(c) \( \cos{155°} = x, \quad \cos{205°} = ? \)
Çözümü Göster(a) seçeneği:
\( \sin{110°} = \sin(180° - 70°) \)
Sinüs II. bölgede pozitiftir.
\( = \sin{70°} \)
Tümler açıların sinüs ve kosinüs değerleri birbirine eşittir.
\( = \cos{20°} = x \)
(b) seçeneği:
\( -451° = -2 \cdot 360° + 269° \)
Buna göre -451°'nin esas ölçüsü 269° olur.
\( \cos(-451°) = \cos{269°} \)
\( = \cos(180 + 89°) \)
Kosinüs III. bölgede negatiftir.
\( = -\cos{89°} \)
Tümler açıların sinüs ve kosinüs değerleri birbirine eşittir.
\( = -\sin{1°} = -x \)
(c) seçeneği:
\( x = \cos{155°} = \cos(180° - 25°) \)
Kosinüs II. bölgede negatiftir.
\( = -\cos{25°} \)
\( \cos{205°} = \cos(180° + 25°) \)
Kosinüs III. bölgede negatiftir.
\( = -\cos{25°} = x \)
\( \sin{\dfrac{\pi}{7}} + \sin{\dfrac{13\pi}{7}} - \cos{\dfrac{2\pi}{7}} + \cos{\dfrac{12\pi}{7}} \) işleminin sonucu kaçtır?
Çözümü GösterTrigonometrik oranları dar açılar cinsinden ifade edelim.
Sinüs IV. bölgede negatiftir.
\( \sin{\dfrac{13\pi}{7}} = \sin\left( 2\pi - \dfrac{\pi}{7} \right) = -\sin{\dfrac{\pi}{7}} \)
Kosinüs IV. bölgede pozitiftir.
\( \cos{\dfrac{12\pi}{7}} = \cos\left( 2\pi - \dfrac{2\pi}{7} \right) = \cos{\dfrac{2\pi}{7}} \)
Bulduğumuz değerleri verilen ifadede yerine koyalım.
\( \sin{\dfrac{\pi}{7}} + \left( -\sin{\dfrac{\pi}{7}} \right) - \cos{\dfrac{2\pi}{7}} + \cos{\dfrac{2\pi}{7}} = 0 \) bulunur.
\( x \) dar açı olmak üzere, aşağıdakilerden hangilerinin değeri \( \sin(\pi + x) \) ile aynıdır?
I. \( \sin(-\pi - x) \)
II. \( -\sin(-x) \)
III. \( -\sin(\pi - x) \)
IV. \( \cos\left( \dfrac{\pi}{2} + x \right) \)
Çözümü GösterSinüs III. bölgede negatiftir.
\( \sin(\pi + x) = -\sin{x} \)
I. öncül
Bir trigonometrik oranda açıya \( 2\pi \) radyanın katını eklemek ya da çıkarmak ifadenin değerini değiştirmez.
\( \sin(2\pi - \pi - x) = \sin(\pi - x) \)
Sinüs II. bölgede pozitiftir.
\( = \sin{x} \)
II. öncül
\( -\sin(-x) = -(-\sin{x}) \)
\( = \sin{x} \)
III. öncül
Sinüs II. bölgede pozitiftir.
\( -\sin(\pi - x) = -\sin{x} \)
IV. öncül
Kosinüs II. bölgede negatiftir.
\( \cos\left( \dfrac{\pi}{2} + x \right) = -\sin{x} \)
Buna göre III. ve IV. öncüllerin değeri verilen ifadeye eşittir.
\( \dfrac{\sin(9\pi + x)}{\cos(\frac{43\pi}{2} + x)} - \dfrac{\tan(20\pi - x)}{\cot(x - \frac{39\pi}{2})} \) işleminin sonucu kaçtır?
Çözümü GösterTrigonometrik oranların açılarının esas ölçülerini yazalım.
\( \dfrac{\sin(\pi + x)}{\cos(\frac{3\pi}{2} + x)} - \dfrac{\tan(2\pi - x)}{\cot(\frac{\pi}{2} + x)} \)
Bölgeler arası dönüşüm formüllerini kullanalım.
\( = \dfrac{-\sin{x}}{\sin{x}} - \dfrac{-\tan{x}}{-\tan{x}} \)
\( = -1 - 1 = -2 \) bulunur.
\( 0 \lt x \lt 2 \pi \) olmak üzere,
\( \dfrac{\cos(\frac{3\pi}{2} + x)}{\cot(x - \frac{\pi}{2})} = \dfrac{\sqrt{3}}{2} \) olduğuna göre, \( x \)'in alabileceği değerler nelerdir?
Çözümü GösterBir trigonometrik oranda açıya \( 2\pi \) radyanın katını eklemek ya da çıkarmak ifadenin değerini değiştirmez.
\( \cot\left( x - \dfrac{\pi}{2} \right) = \cot\left( x - \dfrac{\pi}{2} + 2\pi \right) \)
\( = \cot\left( \dfrac{3\pi}{2} + x \right) \)
\( \dfrac{\cos(\frac{3\pi}{2} + x)}{\cot(\frac{3\pi}{2} + x)} = \dfrac{\sqrt{3}}{2} \)
Kosinüs IV. bölgede pozitif, kotanjant IV. bölgede negatiftir.
\( \dfrac{\sin{x}}{-\tan{x}} = \dfrac{\sqrt{3}}{2} \)
\( \dfrac{\sin{x}}{\frac{\sin{x}}{\cos{x}}} = -\dfrac{\sqrt{3}}{2} \)
\( \cos{x} = -\dfrac{\sqrt{3}}{2} \)
Kosinüs II. ve III. bölgelerde negatiftir.
\( x \in \left\{ \dfrac{5\pi}{6}, \dfrac{7\pi}{6} \right\} \)
\( 2x - 3y = \pi \) olmak üzere,
\( \dfrac{\sin(2x - 4y)}{\cos(4x - 5y)} \) ifadesinin en sade halini bulunuz.
Çözümü GösterSinüs ve kosinüs ifadelerinin içine \( y \) ekleyip çıkararak parantez içinde \( 2x - 3y \) ifadesini elde etmeye çalışalım.
\( \dfrac{\sin(2x - 4y + y - y)}{\cos(4x - 5y + y - y)} \)
\( = \dfrac{\sin(2x - 3y - y)}{\cos(4x - 6y + y)} \)
\( = \dfrac{\sin(2x - 3y - y)}{\cos[2(2x - 3y) + y]} \)
\( 2x - 3y = \pi \) yazalım.
\( = \dfrac{\sin(\pi - y)}{\cos(2\pi + y)} \)
Sinüs II. bölgede pozitiftir.
\( = \dfrac{\sin{y}}{\cos{y}} = \tan{y} \) bulunur.
Bir \( ABC \) üçgeninin köşelerine ait açıların ölçüleri \( a, b, c \) olduğuna göre,
\( \cos(a + c) + \cos{b} \) ifadesinin eşiti nedir?
Çözümü GösterÜçgenin iç açıları toplamı 180°'dir.
\( a + b + c = 180° \)
\( a + c = 180° - b \)
Ölçüleri eşit olan açıların trigonometrik oranları da eşittir.
\( \cos(a + c) = \cos(180° - b) \)
Kosinüs II. bölgede negatiftir.
\( = -\cos{b} \)
Sorudaki ifadenin değerini bulalım.
\( \cos(a + c) + \cos{b} = -\cos{b} + \cos{b} = 0 \) bulunur.
\( \pi \lt x \lt 2\pi \) olmak üzere,
\( 2\sec{x} + \sqrt{5} = 0 \) olduğuna göre,
\( \dfrac{\sin{x} - \cos{x}}{\tan{x}} \) ifadesinin değeri kaçtır?
Çözümü Göster\( 2\sec{x} + \sqrt{5} = 0 \)
\( \sec{x} = -\dfrac{\sqrt{5}}{2} \)
\( \cos{x} = \dfrac{1}{\sec{x}} = -\dfrac{2}{\sqrt{5}} \)
Kosinüs \( (\pi, 2\pi) \) aralığında III. bölgede negatiftir, buna göre \( x \) III. bölgede bir açıdır.
Pisagor özdeşliğini kullanarak \( x \) açısının sinüs değerini bulalım.
\( \sin^2{x} + \cos^2{x} = 1 \)
\( \sin^2{x} + \left( -\dfrac{2}{\sqrt{5}} \right)^2 = 1 \)
\( \sin^2{x} = \dfrac{1}{5} \)
Sinüs III. bölgede negatiftir.
\( \sin{x} = -\dfrac{1}{\sqrt{5}} \)
\( x \) açısının tanjant değerini bulalım.
\( \tan{x} = \dfrac{\sin{x}}{\cos{x}} \)
\( = \dfrac{-\frac{1}{\sqrt{5}}}{-\frac{2}{\sqrt{5}}} = \dfrac{1}{2} \)
Sorudaki ifadenin değerini bulalım.
\( \dfrac{\sin{x} - \cos{x}}{\tan{x}} = \dfrac{-\frac{1}{\sqrt{5}} - (-\frac{2}{\sqrt{5}})}{\frac{1}{2}} \)
\( = \dfrac{2}{\sqrt{5}} \)
Paydayı rasyonel hale getirelim.
\( = \dfrac{2\sqrt{5}}{5} \) bulunur.
\( ABCD \) bir karedir.
\( \abs{AE} = 3\abs{EB} \) olduğuna göre, \( \sin{x} \) kaçtır?
Çözümü Göster
\( \abs{EB} = a \) diyelim
\( \abs{AE} = 3\abs{EB} = 3a \)
\( \abs{AD} = \abs{AB} = a + 3a = 4a \)
Pisagor teoremi ile \( \abs{DE} \) uzunluğunu bulalım.
\( \abs{DE} = \sqrt{(4a)^2 + (3a)^2} = 5a \)
\( m(\widehat{AED}) = y \) diyelim.
\( x \) ve \( y \) bütünler açılardır.
\( x + y = 180° \)
\( x = 180° - y \)
\( \sin{x} = \sin(180° - y) \)
Sinüs II. bölgede pozitiftir.
\( = \sin{y} \)
\( = \dfrac{4a}{5a} = \dfrac{4}{5} \) bulunur.
\( ABCD \) bir kare ve \( [BD] \) karenin bir köşegenidir.
\( \abs{DE} = 20, \abs{EB} = 4 \) olduğuna göre, \( \tan{x} \) kaçtır?
Çözümü Göster\( C \) noktasından \( [BD] \) köşegenine bir dikme çizelim ve köşegeni kestiği noktaya \( F \) diyelim.
Bir karede köşegenler birbirini dik kestiği için bu dikmenin uzantısı aynı zamanda karenin \( [AC] \) köşegenidir.
Bir karede köşegenler birbirini ortalar.
\( \abs{DF} = \dfrac{20 + 4}{2} = 12 \)
\( \abs{FE} = 20 - 12 = 8 \)
\( m(\widehat{BDC}) = 45° \) olduğu için oluşan dik üçgen ikizkenar üçgendir.
\( \abs{FC} = 12 \)
\( m(\widehat{FEC}) = y \) diyelim.
\( x \) ve \( y \) bütünler açılardır.
\( x + y = 180° \)
\( x = 180° - y \)
\( \tan{x} = \tan(180° - y) \)
Tanjant II. bölgede negatiftir.
\( = -\tan{y} \)
\( = -\dfrac{12}{8} = -\dfrac{3}{2} \) bulunur.