Bu bölümde trigonometrik ifadeleri toplama, çıkarma ve çarpma biçimleri arasında dönüştürmemizi sağlayan formülleri inceleyeceğiz.
Bu bölümdeki tüm formüller, eşitliklerin her iki tarafındaki ifadelerin tanımlı olduğu açı değerleri için geçerlidir.
Bu formüller iki trigonometrik ifadenin çarpımını iki trigonometrik ifadenin toplamına/farkına dönüştürür.
\( \sin{x}\sin{y} = \dfrac{1}{2} [\cos(x - y) - \cos(x + y)] \)
\( \sin{75°}\sin{15°} \) işleminin sonucunu bulalım.
İki trigonometrik ifadenin çarpımını açıların toplamı/farkı cinsinden yazalım.
\( x = 75° \) ve \( y = 15° \) diyelim.
\( \sin{75°}\sin{15°} = \dfrac{1}{2}[\cos(75° - 15°) - \cos(75° + 15°)] \)
\( = \dfrac{1}{2}(\cos{60°} - \cos{90°}) \)
\( = \dfrac{1}{2}\left( \dfrac{1}{2} - 0 \right) = \dfrac{1}{4} \)
Kosinüs toplam ve fark formüllerinin ispatını "Toplam, Fark ve İki Kat Açı Formülleri" bölümünde yapmıştık.
\( \cos(x + y) = \cos{x}\cos{y} - \sin{x}\sin{y} \)
\( \cos(x - y) = \cos{x}\cos{y} + \sin{x}\sin{y} \)
Yukarıdaki birinci formülü ikinciden taraf tarafa çıkaralım.
\( \cos(x - y) - \cos(x + y) = 2\sin{x}\sin{y} \)
Eşitliğin sağ tarafındaki çarpım ifadesini yalnız bırakalım.
\( \sin{x}\sin{y} = \dfrac{1}{2}[\cos(x - y) - \cos(x + y)]\)
\( \cos{x}\cos{y} = \dfrac{1}{2} [\cos(x - y) + \cos(x + y)] \)
Kosinüs toplam ve fark formüllerinin ispatını "Toplam, Fark ve İki Kat Açı Formülleri" bölümünde yapmıştık.
\( \cos(x + y) = \cos{x}\cos{y} - \sin{x}\sin{y} \)
\( \cos(x - y) = \cos{x}\cos{y} + \sin{x}\sin{y} \)
Yukarıdaki iki formülü taraf tarafa toplayalım.
\( \cos(x + y) + \cos(x - y) = 2\cos{x}\cos{y} \)
Eşitliğin sağ tarafındaki çarpım ifadesini yalnız bırakalım.
\( \cos{x}\cos{y} = \dfrac{1}{2}[\cos(x - y) + \cos(x + y)]\)
\( \sin{x}\cos{y} = \dfrac{1}{2} [\sin(x + y) + \sin(x - y)] \)
Sinüs toplam ve fark formüllerinin ispatını "Toplam, Fark ve İki Kat Açı Formülleri" bölümünde yapmıştık.
\( \sin(x + y) = \sin{x}\cos{y} + \cos{x}\sin{y} \)
\( \sin(x - y) = \sin{x}\cos{y} - \cos{x}\sin{y} \)
Yukarıdaki iki formülü taraf tarafa toplayalım.
\( \sin(x + y) + \sin(x - y) = 2\sin{x}\cos{y} \)
Eşitliğin sağ tarafındaki çarpım ifadesini yalnız bırakalım.
\( \sin{x}\cos{y} = \dfrac{1}{2}[\sin(x + y) + \sin(x - y)]\)
Bu formüller iki trigonometrik ifadenin toplamını/farkını iki trigonometrik ifadenin çarpımına dönüştürür.
\( \sin{x} + \sin{y} = 2 \sin{\dfrac{x + y}{2}}\cos{\dfrac{x - y}{2}} \)
\( \sin{x} - \sin{y} = 2 \cos{\dfrac{x + y}{2}}\sin{\dfrac{x - y}{2}} \)
\( \sin{75°} + \sin{15°} \) işleminin sonucunu bulalım.
İki trigonometrik ifadenin toplamını açıların çarpımı cinsinden yazalım.
\( \sin{x} + \sin{y} = 2 \sin{\dfrac{x + y}{2}}\cos{\dfrac{x - y}{2}} \)
\( x = 75° \) ve \( y = 15° \) diyelim.
\( \sin{75°} + \sin{15°} = 2 \sin{\dfrac{75° + 15°}{2}}\cos{\dfrac{75° - 15°}{2}} \)
\( = 2 \sin{45°}\cos{30°} \)
\( = 2 \cdot \dfrac{\sqrt{2}}{2} \cdot \dfrac{\sqrt{3}}{2} = \dfrac{\sqrt{6}}{2} \)
İSPAT 1:
Sinüs toplamdan çarpıma dönüşüm formülü:
\( x, y \in \mathbb{R} \) olmak üzere, aşağıdaki gibi iki değişken tanımlayalım.
\( A = \dfrac{x + y}{2} \)
\( B = \dfrac{x - y}{2} \)
Bu durumda \( x \) ve \( y \) aşağıdaki gibi bulunur.
\( A + B = x \)
\( A - B = y \)
Bu değerleri aşağıdaki çarpımdan toplama dönüşüm formülünde yerine yazalım.
\( \sin{A}\cos{B} = \dfrac{1}{2} [\sin(A + B) + \sin(A - B)] \)
\( \sin{\dfrac{x + y}{2}}\cos{\dfrac{x - y}{2}} = \dfrac{1}{2} [\sin{x} + \sin{y}] \)
\( \sin{x} + \sin{y} = 2 \sin{\dfrac{x + y}{2}}\cos{\dfrac{x - y}{2}} \)
İSPAT 2:
Sinüs çıkarmadan çarpıma dönüşüm formülü:
Yukarıdaki formülde \( y \) yerine \( -y \) yazalım.
\( \sin{x} + \sin(-y) = 2 \sin{\dfrac{x + (-y)}{2}}\cos{\dfrac{x - (-y)}{2}} \)
\( \sin(-y) = -\sin{y} \) özdeşliğini kullanalım.
\( \sin{x} - \sin{y} = 2 \cos{\dfrac{x + y}{2}}\sin{\dfrac{x - y}{2}} \)
\( \cos{x} + \cos{y} = 2 \cos{\dfrac{x + y}{2}}\cos{\dfrac{x - y}{2}} \)
\( \cos{x} - \cos{y} = -2 \sin{\dfrac{x + y}{2}}\sin{\dfrac{x - y}{2}} \)
İSPAT 1:
Kosinüs toplamdan çarpıma dönüşüm formülü:
\( x, y \in \mathbb{R} \) olmak üzere, aşağıdaki gibi iki değişken tanımlayalım.
\( A = \dfrac{x + y}{2} \)
\( B = \dfrac{x - y}{2} \)
Bu durumda \( x \) ve \( y \) aşağıdaki gibi bulunur.
\( A + B = x \)
\( A - B = y \)
Bu değerleri aşağıdaki çarpımdan toplama dönüşüm formülünde yerine yazalım.
\( \cos{A}\cos{B} = \dfrac{1}{2} [\cos(A - B) + \cos(A + B)] \)
\( \cos{\dfrac{x + y}{2}}\cos{\dfrac{x - y}{2}} = \dfrac{1}{2} [\cos{y} + \cos{x}] \)
\( \cos{x} + \cos{y} = 2 \cos{\dfrac{x + y}{2}}\cos{\dfrac{x - y}{2}} \)
İSPAT 2:
Yukarıdaki değerleri aşağıdaki çarpımdan toplama dönüşüm formülünde yerine yazalım.
\( \sin{A}\sin{B} = \dfrac{1}{2} [\cos(A - B) - \cos(A + B)] \)
\( \sin{\dfrac{x + y}{2}}\sin{\dfrac{x - y}{2}} = \dfrac{1}{2} [\cos{y} - \cos{x}] \)
\( \cos{x} - \cos{y} = -2 \sin{\dfrac{x + y}{2}}\sin{\dfrac{x - y}{2}} \)
\( \cos{x} = a \) olmak üzere,
\( \dfrac{\cos(6x) + \cos(4x)}{\cos(5x)} \) ifadesini \( a \) cinsinden yazınız.
Çözümü GösterKosinüs toplam dönüşüm formülünü kullanalım.
\( \dfrac{2\cos{\frac{6x + 4x}{2}}\cos{\frac{6x - 4x}{2}}}{\cos(5x)} \)
\( = \dfrac{2\cos(5x)\cos{x}}{\cos(5x)} \)
\( = 2\cos{x} = 2a \) bulunur.
\( \cos{105°}\cos{15°} \) işleminin sonucu kaçtır?
Çözümü Gösterİki trigonometrik ifadenin çarpımını açıların toplamı/farkı cinsinden yazalım.
\( \cos{x}\cos{y} = \dfrac{1}{2}[\cos(x + y) + \cos(x - y)] \)
\( x = 105° \) ve \( y = 15° \) diyelim.
\( \cos{105°}\cos{15°} = \dfrac{1}{2}[\cos(105° + 15°) + \cos(105° - 15°)] \)
\( = \dfrac{1}{2}(\cos{120°} + \cos{90°}) \)
Kosinüs II. bölgede negatiftir.
\( = \dfrac{1}{2}(-\cos{60°} + \cos{90°}) \)
\( = \dfrac{1}{2}\left( -\dfrac{1}{2} + 0 \right) = -\dfrac{1}{4} \) bulunur.
\( \sin{45°}\cos{15°} \) işleminin sonucu kaçtır?
Çözümü Gösterİki trigonometrik ifadenin çarpımını açıların toplamı/farkı cinsinden yazalım.
\( \sin{x}\cos{y} = \dfrac{1}{2}[\sin(x + y) + \sin(x - y)] \)
\( x = 45° \) ve \( y = 15° \) diyelim.
\( \sin{45°}\cos{15°} = \dfrac{1}{2}[\sin(45° + 15°) + \sin(45° - 15°)] \)
\( = \dfrac{1}{2}(\sin{60°} + \sin{30°}) \)
\( = \dfrac{1}{2}\left( \dfrac{\sqrt{3}}{2} + \dfrac{1}{2} \right) \)
\( = \dfrac{\sqrt{3} + 1}{4} \) bulunur.
\( 6\cos{85°}\cos{55°} + 3\cos{40°} \) ifadesinin değeri nedir?
Çözümü Göster\( \cos{85°}\cos{55°} \) ifadesine kosinüs çarpım ters dönüşüm formülünü uygulayalım.
\( \cos{x}\cos{y} = \dfrac{1}{2} [\cos(x + y) + \cos(x - y)] \)
\( 6\cos{85°}\cos{55°} + 3\cos{40°} = 6\cdot \dfrac{1}{2}[\cos{140}° + \cos{30}°] + 3 \cos{40}° \)
\( = 3\cos{140}° + 3 \cos{30}° + 3 \cos{40}° \)
\( = - 3 \cos{40}° + 3 \cdot \dfrac{\sqrt{3}}{2} + 3 \cos{40}° \)
\( = \dfrac{3 \sqrt{3}}{2} \) bulunur.
\( \dfrac{\sin{8°} + \sin{18°} + \sin{28°}}{\cos{8°} + \cos{18°} + \cos{28°}} \) işleminin en sade halini bulunuz.
Çözümü GösterPaydaki \( \sin{28°} + \sin{8°} \) ifadesi için sinüs toplam dönüşüm formülünü kullanalım.
\( \sin{x} + \sin{y} = 2\sin{\dfrac{x + y}{2}}\cos{\dfrac{x - y}{2}} \)
\( \sin{28°} + \sin{8°} = 2\sin{\dfrac{28° + 8°}{2}} \cos{\dfrac{28° - 8°}{2}} \)
\( = 2\sin{18°} \cos{10°} \)
Paydaki ifadeyi düzenleyelim.
\( \sin{8°} + \sin{18°} + \sin{28°} = 2\sin{18°}\cos{10°} + \sin{18°} \)
\( = \sin{18°}(2\cos{10°} + 1) \)
Paydadaki \( \cos{28°} + \cos{8°} \) ifadesi için kosinüs toplam dönüşüm formülünü kullanalım.
\( \cos{x} + \cos{y} = 2\cos{\dfrac{x + y}{2}}\cos{\dfrac{x - y}{2}} \)
\( \cos{28°} + \cos{8°} = 2\cos{\dfrac{28° + 8°}{2}} \cos{\dfrac{28° - 8°}{2}} \)
\( = 2\cos{18°} \cos{10°} \)
Paydadaki ifadeyi düzenleyelim.
\( \cos{8°} + \cos{18°} + \cos{28°} = 2\cos{18°}\cos{10°} + \cos{18°} \)
\( = \cos{18°}(2\cos{10° + 1}) \)
Bulduğumuz değerleri sorudaki rasyonel ifadede yerlerine koyalım.
\( \dfrac{\sin{8°} + \sin{18°} + \sin{28°}}{\cos{8°} + \cos{18°} + \cos{28°}} = \dfrac{\sin{18°}(2\cos{10°} + 1)}{\cos{18°}(2\cos{10° + 1})} \)
\( = \dfrac{\sin{18°}}{\cos{18°}} = \tan{18°} \) bulunur.