Trigonometrik fonksiyonların görüntü kümeleri kullanılarak farklı trigonometrik ifadelerin değer aralıkları ve alabilecekleri en küçük ve en büyük değerler bulunabilir.
Temel trigonometrik fonksiyonların değer aralıkları her fonksiyonun görüntü kümesine göre belirlenir.
\( -1 \le \sin{x} \le 1 \)
\( -1 \le \cos{x} \le 1 \)
\( -\infty \lt \tan{x} \lt \infty \)
\( \abs{\csc{x}} \ge 1 \)
\( \abs{\sec{x}} \ge 1 \)
\( -\infty \lt \cot{x} \lt \infty \)
\( 3\sin{x} - 5 \) ifadesinin değer aralığını bulalım.
Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alır.
\( -1 \le \sin{x} \le 1 \)
Eşitsizliğin taraflarını 3 ile çarpalım.
\( -3 \le 3\sin{x} \le 3 \)
Eşitsizliğin taraflarından 5 çıkardığımızda verilen ifadenin değer aralığını buluruz.
\( -8 \le 3\sin{x} - 5 \le -2 \)
Bir ifadenin tek sayı üssü alındığında değer aralığının sınır değerlerinin de aynı dereceden üssü alınır.
\( -1 \le \sin^3{x} \le 1 \)
\( -1 \le \cos^5{x} \le 1 \)
\( -\infty \lt \tan^7{x} \lt \infty \)
Bir ifadenin çift sayı üssü alındığında ise değer aralığındaki negatif değerler pozitife döner, aralık sıfırı içeriyorsa alt sınırı sıfır olur.
\( 0 \le \sin^2{x} \le 1 \)
\( 0 \le \cos^4{x} \le 1 \)
\( 0 \le \tan^6{x} \lt \infty \)
Bu formdaki ifadelerin değer aralığını bulmak için ifadeler önce yardımcı açı yöntemi ile tek bir trigonometrik fonksiyon cinsinden yazılır. Bu yöntemde yardımcı açının değer aralığına bir etkisi olmadığı için açı \( \theta \) olarak bırakılabilir.
\( 3\sin{x} + 4\cos{x} - 2 \) ifadesinin değer aralığını bulalım.
İlk iki terimde yardımcı açı yönteminin sinüs formunu kullanalım.
\( a = 3, \quad b = 4 \)
\( R = \sqrt{3^2 + 4^2} = 5 \)
Yardımcı açı yöntemi ile elde edilen açıya \( \theta \) diyelim.
Buna göre verilen ifadenin tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazılışı aşağıdaki gibidir.
\( 5\sin(x + \theta) - 2 \)
Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alır.
\( -1 \le \sin(x + \theta) \le 1 \)
Eşitsizliğin taraflarını 5 ile çarpalım.
\( -5 \le 5\sin(x + \theta) \le 5 \)
Eşitsizliğin taraflarından 2 çıkardığımızda verilen ifadenin değer aralığını buluruz.
\( -7 \le 5\sin(x + \theta) - 2 \le 3 \)
Bir sinüs ya da kosinüs ifadesine göre ikinci dereceden ifadelerin değer aralığı tam kareye tamamlama yöntemiyle bulunabilir.
\( \cos^2{x} - 6\cos{x} - 2 \) ifadesinin değer aralığını bulalım.
\( \cos{x} \) teriminin katsayısının (\( -6 \)) yarısının karesini ifadeye ekleyip çıkaralım.
\( \cos^2{x} - 6\cos{x} - 2 = \cos^2{x} - 6\cos{x} + (-3)^2 - (-3)^2 - 2 \)
Terimleri düzenleyelim.
\( = (\cos^2{x} - 6\cos{x} + 9) - 11 \)
Parantez içindeki ifade iki terimli bir ifadenin tam kare açılımıdır.
\( = (\cos{x} - 3)^2 - 11 \)
Kosinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alır.
\( -1 \le \cos{x} \le 1 \)
Eşitsizliğin taraflarından 3 çıkaralım.
\( -4 \le \cos{x} - 3 \le -2 \)
Eşitsizliğin taraflarının karesini alalım.
\( 4 \le (\cos{x} - 3)^2 \le 16 \)
Eşitsizliğin taraflarından 11 çıkardığımızda verilen ifadenin değer aralığını buluruz.
\( -7 \le (\cos{x} - 3)^2 - 11 \le 5 \)
Bu formdaki ifadelerde ifadeye \( a \gt b \) ise \( \abs{b}\sin^2{x} \), \( a \lt b \) ise \( \abs{a}\cos^2{x} \) eklenip çıkarılır ve daha sonra Pisagor özdeşliği kullanılarak katsayısı küçük olan terimden kurtulunur. \( a = b \) ise Pisagor özdeşliğinden ifadenin değeri sabit ve \( a \) olur.
\( 2\sin^2{x} + 5\cos^2{x} \) ifadesinin değer aralığını bulalım.
\( 2 \lt 5 \) olduğu için ifadeye \( 2\cos^2{x} \) ekleyip çıkaralım.
\( 2\sin^2{x} + 5\cos^2{x} = 2\sin^2{x} + 5\cos^2{x} + 2\cos^2{x} - 2\cos^2{x} \)
\( = 2(\sin^2{x} + \cos^2{x}) + 3\cos^2{x} \)
Pisagor özdeşliğini kullanalım.
\( = 3\cos^2{x} + 2 \)
Yukarıda temel trigonometrik fonksiyonlar için kullandığımız yöntemi uyguladığımızda aşağıdaki değer aralığını buluruz.
\( 2 \le 3\cos^2{x} + 2 \le 5 \)
\( \sqrt{3}\sin^2(2x) - 4\cos^2(2x) \) ifadesinin değer aralığını bulalım.
\( \sqrt{3} \gt -4 \) olduğu için ifadeye \( 4\sin^2(2x) \) ekleyip çıkaralım.
\( \sqrt{3}\sin^2(2x) - 4\cos^2(2x) = \sqrt{3}\sin^2(2x) - 4\cos^2(2x) + 4\sin^2(2x) - 4\sin^2(2x) \)
\( = (4 + \sqrt{3})\sin^2{x} - 4(\sin^2{x} + \cos^2{x}) \)
Pisagor özdeşliğini kullanalım.
\( = (4 + \sqrt{3})\sin^2{x} - 4 \)
Yukarıda temel trigonometrik fonksiyonlar için kullandığımız yöntemi uyguladığımızda aşağıdaki değer aralığını buluruz.
\( -4 \le (4 + \sqrt{3})\sin^2{x} - 4 \le \sqrt{3} \)
Bu formdaki ifadelerin değer aralığını bulmak için, ifade sinüs iki kat açı formülü ile tek bir sinüs ifadesine dönüştürülür.
\( 6\sin(3x)\cos(3x) \) ifadesinin değer aralığını bulalım.
\( 6\sin(3x)\cos(3x) = 3(2\sin(3x)\cos(3x)) \)
Sinüs iki kat açı formülünü kullanalım.
\( = 3\sin(6x) \)
Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alır.
\( -1 \le \sin(6x) \le 1 \)
Eşitsizliğin taraflarını 3 ile çarptığımızda verilen ifadenin değer aralığını buluruz.
\( -3 \le 3\sin(6x) \le 3 \)
Bu formdaki ifadelerin değer aralığı aşağıdaki gibidir. Tanjant ve kotanjant fonksiyonları pozitif sonsuza kadar değer alabildikleri için bu ifadelerin üst sınırı yoktur.
\( a, b \in \mathbb{R^+} \)
\( a\tan{x} + b\cot{x} = A \) olmak üzere,
\( 2\sqrt{ab} \le A \)
\( 4\tan{x} + 6\cot{x} = A \) ifadesinin değer aralığı:
\( 2\sqrt{4 \cdot 6} \le A \)
\( 4\sqrt{6} \le A \)
\( x_1 \) ve \( x_2 \) sayılarının aritmetik ortalaması aşağıdaki formülle hesaplanır.
\( \text{AO} = \dfrac{x_1 + x_2}{2} \)
Bu iki sayının geometrik ortalaması aşağıdaki formülle hesaplanır.
\( \text{GO} = \sqrt{x_1x_2} \)
Ortalama bölümünde ispatıyla birlikte verdiğimiz üzere, bir sayı kümesinin aritmetik ortalaması geometrik ortalamasından büyüktür ya da ona eşittir.
\( \text{GO} \le \text{AO} \)
\( \sqrt{x_1x_2} \le \dfrac{x_1 + x_2}{2} \)
Verilen trigonometrik ifadedeki terimleri aritmetik ve geometrik ortalamasını alacağımız değerler olarak alalım.
\( x_1 = a\tan{x} \)
\( x_2 = b\cot{x} \)
Bu değerler için aritmetik ortalama - geometrik ortalama eşitsizliğini yazalım.
\( \sqrt{x_1x_2} \le \dfrac{x_1 + x_2}{2} \)
\( \sqrt{a\tan{x} \cdot b\cot{x}} \le \dfrac{a\tan{x} + b\cot{x}}{2} \)
\( \tan{x}\cot{x} = 1 \) özdeşliğini kullanalım.
\( \sqrt{ab} \le \dfrac{a\tan{x} + b\cot{x}}{2} \)
\( 2\sqrt{ab} \le a\tan{x} + b\cot{x} \)
Buna göre verilen ifadenin en küçük değeri \( 2\sqrt{ab} \) olur.
İçteki fonksiyonun bir trigonometrik ifade, dıştaki fonksiyonun monoton bir fonksiyon olduğu bileşke fonksiyonların değer aralığının uç noktaları, ifadenin tanım kümesinin uç noktalarında oluşur.
\( 3^{2\sin{x} + 1} \) ifadesinin değer aralığını bulalım.
Verilen ifadeyi iki fonksiyonun bileşkesi şeklinde yazalım.
\( f(x) = 2\sin{x} + 1 \)
\( g(x) = 3^x \)
\( (g \circ f)(x) = 3^{2\sin{x} + 1} \)
Dıştaki \( g \) fonksiyonu tüm reel sayılarda kesin artandır.
\( f \) fonksiyonunun değer aralığı aşağıdaki gibidir.
\( -1 \le 2\sin{x} + 1 \le 3 \)
\( g \circ f \) fonksiyonunun değer aralığı bu aralığın uç noktalarında oluşur.
\( g(-1) = 3^{-1} = \dfrac{1}{3} \)
\( g(3) = 3^3 = 27 \)
Buna göre verilen ifadenin değer aralığı aşağıdaki gibidir.
\( \dfrac{1}{3} \le 3^{2\sin{x} + 1} \le 27 \)
Yukarıda incelediğimiz tüm formlar tek değişkenden oluşmaktadır. Birden fazla değişkenden oluşan ifadelerde her değişkenin diğerlerinden bağımsız şekilde değer aldığı unutulmamalıdır.
\( 3\sin{x} + 4\cos{y} \) ifadesinin değer aralığını bulalım.
İki ifade de ayrı ayrı \( [-1, 1] \) aralığında değer alır.
\( -1 \le \sin{x} \le 1 \)
\( -1 \le \cos{y} \le 1 \)
Birinci eşitsizliğin taraflarını 3, ikinci eşitsizliğin taraflarını 4 ile çarpalım.
\( -3 \le 3\sin{x} \le 3 \)
\( -4 \le 4\cos{x} \le 4 \)
İki eşitsizliği taraf tarafa topladığımızda verilen ifadenin değer aralığını buluruz.
\( -7 \le 3\sin{x} + 4\cos{y} \le 7 \)
\( 2A - 3 \cos{x} + 4 = 0 \) olduğuna göre, \( A \) değer aralığı nedir?
Çözümü GösterEşitlikte \( A \)'yı yalnız bırakalım.
\( 2A - 3 \cos{x} + 4 = 0 \)
\( A = \dfrac{3 \cos{x} - 4}{2} \)
Kosinüs fonksiyonu değer aralığından başlayarak adım adım \( A \) ifadesinin değer aralığını bulalım.
Kosinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.
\( -1 \le \cos{x} \le 1 \)
Tüm tarafları 3 ile çarpalım.
\( -3 \le 3\cos{x} \le 3 \)
Tüm taraflardan 4 çıkaralım.
\( -7 \le 3\cos{x} - 4 \le -1 \)
Tüm tarafları 2'ye bölelim.
\( -\dfrac{7}{2} \le \dfrac{3\cos{x} - 4}{2} \le -\dfrac{1}{2} \)
Eşitsizliğin ortasındaki ifade \( A \)'ya eşittir.
\( -\dfrac{7}{2} \le A \le -\dfrac{1}{2} \) bulunur.
\( f(x) = 12\sin{x} + 5\cos{x} - 3 \)
ifadesinin alabileceği kaç tam sayı değeri vardır?
Çözümü Göster\( a\sin{x} + b\cos{x} \) formundaki bir ifadenin değer aralığı aşağıdaki gibidir.
\( -\sqrt{a^2 + b^2} \le a\sin{x} + b\cos{x} \le \sqrt{a^2 + b^2} \)
\( f(x) \) fonksiyonunun değer aralığını bulalım.
\( 12\sin{x} + 5\cos{x} = A \) diyelim.
\( -\sqrt{12^2 + 5^2} \le A \le \sqrt{12^2 + 5^2} \)
\( -13 \le A \le 13 \)
Eşitsizliğin taraflarından 3 çıkardığımızda \( f(x) \) tanımını elde ederiz.
\( -16 \le A - 3 \le 10 \)
\( -16 \le f(x) \le 10 \)
\( f(x) \) fonksiyonunun alabileceği tam sayı değer sayısı terim sayısı bulma formülü ile \( \frac{10 - (-16)}{1} + 1 = 27 \) olarak bulunur.
\( f(x) = 3\sin{x} + 4\cos{x} \) olduğuna göre,
aşağıdaki ifadelerin değer aralıklarını bulunuz.
(a) \( f^2(x) \)
(b) \( \dfrac{f(x) + 7}{2} \)
(c) \( 1 - 2f^2(x) \)
Çözümü Göster\( a\sin{x} + b\cos{x} \) formundaki bir ifadenin değer aralığı aşağıdaki gibidir.
\( -\sqrt{a^2 + b^2} \le a\sin{x} + b\cos{x} \le \sqrt{a^2 + b^2} \)
\( f(x) \) fonksiyonunun değer aralığını bulalım.
\( -\sqrt{3^2 + 4^2} \le f(x) \le \sqrt{3^2 + 4^2} \)
\( -5 \le f(x) \le 5 \)
(a) seçeneği:
\( f^2(x) \)
\( f(x) \) eşitsizliğinde tarafların karesini alalım.
\( 0 \le f^2(x) \le 25 \)
(b) seçeneği:
\( \dfrac{f(x) + 7}{2} \)
\( f(x) \) eşitsizliğinde taraflara 7 ekleyelim.
\( 2 \le f(x) + 7 \le 12 \)
Eşitsizliğin taraflarını 2'ye bölelim.
\( 1 \le \dfrac{f(x) + 7}{2} \le 6 \)
(c) seçeneği:
\( 1 - 2f^2(x) \)
(a) seçeneğinde bulduğumuz \( f^2(x) \) eşitsizliğinde tarafları -2 ile çarpalım.
\( -50 \le -2f(x) \le 0 \)
Eşitsizliğin taraflarına 1 ekleyelim.
\( -49 \le 1 - 2f^2(x) \le 1 \)
\( 2\sin^2{x} + 3\cos^2{x} = 4a + 2 \) olduğuna göre, \( a \) değer aralığını bulunuz.
Çözümü GösterKosinüs ifadesini iki terime ayıralım.
\( 2\sin^2{x} + 2\cos^2{x} + \cos^2{x} = 4a + 2 \)
Pisagor özdeşliğini kullanalım.
\( 2 + \cos^2{x} = 4a + 2 \)
\( 4a = \cos^2{x} \)
\( a = \dfrac{\cos^2{x}}{4} \)
Kosinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.
\( -1 \le \cos{x} \le 1 \)
Negatif değerlerin karesi pozitif olduğu için kosinüs fonksiyonunun karesi \( [0, 1] \) aralığında değer alabilir.
\( 0 \le \cos^2{x} \le 1 \)
Eşitsizliğin taraflarını 4'e bölelim.
\( 0 \le \dfrac{\cos^2{x}}{4} \le \dfrac{1}{4} \)
Eşitsizliğin ortasındaki ifade \( a \)'ya eşittir.
\( 0 \le a \le \dfrac{1}{4} \) bulunur.
\( f(x) = (2\cos^2(2x + 13) - 3)^2 \) fonksiyonunun alabileceği en büyük reel sayı değeri bulunuz.
Çözümü GösterKosinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.
\( -1 \le \cos(2x + 13) \le 1 \)
\( f(x) \) fonksiyonunu elde etmek için bu aralığa adım adım gerekli işlemleri uygulayalım.
\( 0 \le \cos^2(2x + 13) \le 1 \)
\( 0 \le 2\cos^2(2x + 13) \le 2 \)
\( -3 \le 2\cos^2(2x + 13) - 3 \le -1 \)
\( 1 \le (2\cos^2(2x + 13) - 3)^2 \le 9 \)
\( 1 \le f(x) \le 9 \)
Buna göre \( f(x) \) fonksiyonunun alabileceği en büyük reel sayı değer 9'dur.
\( f(x) = \dfrac{9\sin(2x) + 5}{2} \)
\( \dfrac{1}{3 + f(x)} \) ifadesinin alabileceği en küçük değer kaçtır?
Çözümü GösterSinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.
\( -1 \le \sin(2x) \le 1 \)
Adım adım verilen ifadenin değer aralığını bulalım.
\( -9 \le 9\sin(2x) \le 9 \)
\( -4 \le 9\sin(2x) + 5 \le 14 \)
\( -2 \le \dfrac{9\sin(2x) + 5}{2} \le 7 \)
Buna göre \( f \) fonksiyonunun değer aralığı aşağıdaki gibidir.
\( -2 \le f(x) \le 7 \)
Sorudaki ifadenin değer aralığını bulalım.
\( 1 \le f(x) + 3 \le 10 \)
Bir eşitsizlikte tarafların çarpmaya göre tersini alırsak eşitsizlik yön değiştirir.
\( \dfrac{1}{10} \le \dfrac{1}{3 + f(x)} \le 1 \)
O halde verilen ifadenin alabileceği en küçük değer \( \frac{1}{10} \) olarak bulunur.
\( f(x) = 2\csc{x} + 5 \) fonksiyonunun alamayacağı tam sayı değerlerini bulunuz.
Çözümü GösterKosekant ifadesini sinüs cinsinden yazalım.
\( f(x) = \dfrac{2}{\sin{x}} + 5 \)
Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.
\( -1 \le \sin{x} \le 1 \)
Eşitsizliğin taraflarının çarpmaya göre tersini alalım.
\( \dfrac{1}{\sin{x}} \le -1 \) ya da \( \dfrac{1}{\sin{x}} \ge 1 \)
Eşitsizliğin taraflarını 2 ile çarpalım.
\( \dfrac{2}{\sin{x}} \le -2 \) ya da \( \dfrac{2}{\sin{x}} \ge 2 \)
Eşitsizliğin taraflarına 5 ekleyelim.
\( \dfrac{2}{\sin{x}} + 5 \le 3 \) ya da \( \dfrac{2}{\sin{x}} + 5 \ge 7 \)
\( f(x) \le 3 \) ya da \( f(x) \ge 7 \)
Buna göre \( f(x) \) fonksiyonu \( \{4, 5, 6\} \) değerlerini alamaz.
\( \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} \) ifadesinin en küçük değeri kaçtır?
Çözümü Göster\( (\tan{\alpha} - \cot{\alpha})^2 = \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} - 2\tan{\alpha}\cot{\alpha} \)
\( = \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} - 2 \)
\( (\tan{\alpha} - \cot{\alpha})^2 \) ifadesinin en küçük değeri \( \alpha = \frac{\pi}{4} \) için 0 olur, ifade iki tam kare ifadenin toplamı olduğu için değeri negatif olamaz.
\( \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} - 2 \ge 0 \)
\( \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} \ge 2 \)
Buna göre \( \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} \) ifadesinin en küçük değeri 2 olur.
\( f(x) = \dfrac{\sin{x} + 3}{7 + 5\sin{x} - \cos^2{x}} \) fonksiyonunun alabileceği en küçük değer kaçtır?
Çözümü GösterPisagor özdeşliğini kullanarak ifadeyi düzenleyelim.
\( f(x) = \dfrac{\sin{x} + 3}{7 + 5\sin{x} - (1 - \sin^2{x})} \)
\( = \dfrac{\sin{x} + 3}{6 + 5\sin{x} + \sin^2{x}} \)
\( = \dfrac{\sin{x} + 3}{(\sin{x} + 2)(\sin{x} + 3)} \)
\( -1 \lt \sin{x} \lt 1 \) olduğu için \( \sin{x} = -3 \) olamaz, dolayısıyla \( \sin{x} + 3 \) çarpanlarını fonksiyonun tanım kümesini değiştirmeden sadeleştirebiliriz.
\( = \dfrac{1}{{\sin{x} + 2}} \)
Fonksiyonun en küçük değerini alması için payda en büyük değerini almalıdır.
\( \sin{x} = 1 \)
\( = \dfrac{1}{1 + 2} = \dfrac{1}{3} \) bulunur.
\( f(x) = 5^{\sin(5x)} + 2 \) fonksiyonunun alabileceği tam sayı değerlerini bulunuz.
Çözümü GösterSinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.
\( -1 \le \sin{x} \le 1 \)
\( -1 \le \sin(5x) \le 1 \)
\( a \gt 1 \) olmak üzere \( a^x \) ifadesi tüm reel sayılarda artan olduğu için, eşitsizlik sembolünün yönünü değiştirmeden tarafların 5 tabanında üssünü alabiliriz.
\( 5^{-1} \le 5^{\sin(5x)} \le 5^1 \)
\( \dfrac{1}{5} \le 5^{\sin(5x)} \le 5 \)
Eşitsizliğin taraflarına 2 ekleyelim.
\( \dfrac{11}{5} \le 5^{\sin(5x)} + 2 \le 7 \)
\( \dfrac{11}{5} \le f(x) \le 7 \)
Buna göre \( f(x) \) fonksiyonu \( \{3, 4, 5, 6, 7\} \) tam sayı değerlerini alabilir.