Trigonometrik İfadelerin Değer Aralığı

Trigonometrik fonksiyonların görüntü kümeleri kullanılarak farklı trigonometrik ifadelerin değer aralıkları ve alabilecekleri en küçük ve en büyük değerler bulunabilir.

Trigonometrik Fonksiyonlar

Temel trigonometrik fonksiyonların değer aralıkları her fonksiyonun görüntü kümesine göre belirlenir.

Bir ifadenin tek sayı üssü alındığında değer aralığının sınır değerlerinin de aynı dereceden üssü alınır.

Bir ifadenin çift sayı üssü alındığında ise değer aralığındaki negatif değerler pozitife döner, aralık sıfırı içeriyorsa alt sınırı sıfır olur.

\( a\sin{x} + b\cos{x} \) Formu

Bu formdaki ifadelerin değer aralığını bulmak için ifadeler önce yardımcı açı yöntemi ile tek bir trigonometrik fonksiyon cinsinden yazılır. Bu yöntemde yardımcı açının değer aralığına bir etkisi olmadığı için açı \( \theta \) olarak bırakılabilir.

İkinci Dereceden İfadeler

Bir sinüs ya da kosinüs ifadesine göre ikinci dereceden ifadelerin değer aralığı tam kareye tamamlama yöntemiyle bulunabilir.

\( a\sin^2{x} + b\cos^2{x} \) Formu

Bu formdaki ifadelerde ifadeye \( a \gt b \) ise \( \abs{b}\sin^2{x} \), \( a \lt b \) ise \( \abs{a}\cos^2{x} \) eklenip çıkarılır ve daha sonra Pisagor özdeşliği kullanılarak katsayısı küçük olan terimden kurtulunur. \( a = b \) ise Pisagor özdeşliğinden ifadenin değeri sabit ve \( a \) olur.

\( \sin{x}\cos{x} \) Formu

Bu formdaki ifadelerin değer aralığını bulmak için, ifade sinüs iki kat açı formülü ile tek bir sinüs ifadesine dönüştürülür.

\( a\tan{x} + b\cot{x} \) Formu

Bu formdaki ifadelerin değer aralığı aşağıdaki gibidir. Tanjant ve kotanjant fonksiyonları pozitif sonsuza kadar değer alabildikleri için bu ifadelerin üst sınırı yoktur.

Monoton İfadeler

İçteki fonksiyonun bir trigonometrik ifade, dıştaki fonksiyonun monoton bir fonksiyon olduğu bileşke fonksiyonların değer aralığının uç noktaları, ifadenin tanım kümesinin uç noktalarında oluşur.

Yukarıda incelediğimiz tüm formlar tek değişkenden oluşmaktadır. Birden fazla değişkenden oluşan ifadelerde her değişkenin diğerlerinden bağımsız şekilde değer aldığı unutulmamalıdır.

SORU 1 :

\( 2A - 3 \cos{x} + 4 = 0 \) olduğuna göre, \( A \) değer aralığı nedir?

Eşitlikte \( A \)'yı yalnız bırakalım.

\( 2A - 3 \cos{x} + 4 = 0 \)

\( A = \dfrac{3 \cos{x} - 4}{2} \)

Kosinüs fonksiyonu değer aralığından başlayarak adım adım \( A \) ifadesinin değer aralığını bulalım.

Kosinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.

\( -1 \le \cos{x} \le 1 \)

Tüm tarafları 3 ile çarpalım.

\( -3 \le 3\cos{x} \le 3 \)

Tüm taraflardan 4 çıkaralım.

\( -7 \le 3\cos{x} - 4 \le -1 \)

Tüm tarafları 2'ye bölelim.

\( -\dfrac{7}{2} \le \dfrac{3\cos{x} - 4}{2} \le -\dfrac{1}{2} \)

Eşitsizliğin ortasındaki ifade \( A \)'ya eşittir.

\( -\dfrac{7}{2} \le A \le -\dfrac{1}{2} \) bulunur.


SORU 2 :

\( f(x) = 12\sin{x} + 5\cos{x} - 3 \)

ifadesinin alabileceği kaç tam sayı değeri vardır?

\( a\sin{x} + b\cos{x} \) formundaki bir ifadenin değer aralığı aşağıdaki gibidir.

\( -\sqrt{a^2 + b^2} \le a\sin{x} + b\cos{x} \le \sqrt{a^2 + b^2} \)

\( f(x) \) fonksiyonunun değer aralığını bulalım.

\( 12\sin{x} + 5\cos{x} = A \) diyelim.

\( -\sqrt{12^2 + 5^2} \le A \le \sqrt{12^2 + 5^2} \)

\( -13 \le A \le 13 \)

Eşitsizliğin taraflarından 3 çıkardığımızda \( f(x) \) tanımını elde ederiz.

\( -16 \le A - 3 \le 10 \)

\( -16 \le f(x) \le 10 \)

\( f(x) \) fonksiyonunun alabileceği tam sayı değer sayısı terim sayısı bulma formülü ile \( \frac{10 - (-16)}{1} + 1 = 27 \) olarak bulunur.


SORU 3 :

\( f(x) = 3\sin{x} + 4\cos{x} \) olduğuna göre,

aşağıdaki ifadelerin değer aralıklarını bulunuz.

(a) \( f^2(x) \)

(b) \( \dfrac{f(x) + 7}{2} \)

(c) \( 1 - 2f^2(x) \)

\( a\sin{x} + b\cos{x} \) formundaki bir ifadenin değer aralığı aşağıdaki gibidir.

\( -\sqrt{a^2 + b^2} \le a\sin{x} + b\cos{x} \le \sqrt{a^2 + b^2} \)

\( f(x) \) fonksiyonunun değer aralığını bulalım.

\( -\sqrt{3^2 + 4^2} \le f(x) \le \sqrt{3^2 + 4^2} \)

\( -5 \le f(x) \le 5 \)

(a) seçeneği:

\( f^2(x) \)

\( f(x) \) eşitsizliğinde tarafların karesini alalım.

\( 0 \le f^2(x) \le 25 \)

(b) seçeneği:

\( \dfrac{f(x) + 7}{2} \)

\( f(x) \) eşitsizliğinde taraflara 7 ekleyelim.

\( 2 \le f(x) + 7 \le 12 \)

Eşitsizliğin taraflarını 2'ye bölelim.

\( 1 \le \dfrac{f(x) + 7}{2} \le 6 \)

(c) seçeneği:

\( 1 - 2f^2(x) \)

(a) seçeneğinde bulduğumuz \( f^2(x) \) eşitsizliğinde tarafları -2 ile çarpalım.

\( -50 \le -2f(x) \le 0 \)

Eşitsizliğin taraflarına 1 ekleyelim.

\( -49 \le 1 - 2f^2(x) \le 1 \)


SORU 4 :

\( 2\sin^2{x} + 3\cos^2{x} = 4a + 2 \) olduğuna göre, \( a \) değer aralığını bulunuz.

Kosinüs ifadesini iki terime ayıralım.

\( 2\sin^2{x} + 2\cos^2{x} + \cos^2{x} = 4a + 2 \)

Pisagor özdeşliğini kullanalım.

\( 2 + \cos^2{x} = 4a + 2 \)

\( 4a = \cos^2{x} \)

\( a = \dfrac{\cos^2{x}}{4} \)

Kosinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.

\( -1 \le \cos{x} \le 1 \)

Negatif değerlerin karesi pozitif olduğu için kosinüs fonksiyonunun karesi \( [0, 1] \) aralığında değer alabilir.

\( 0 \le \cos^2{x} \le 1 \)

Eşitsizliğin taraflarını 4'e bölelim.

\( 0 \le \dfrac{\cos^2{x}}{4} \le \dfrac{1}{4} \)

Eşitsizliğin ortasındaki ifade \( a \)'ya eşittir.

\( 0 \le a \le \dfrac{1}{4} \) bulunur.


SORU 5 :

\( f(x) = (2\cos^2(2x + 13) - 3)^2 \) fonksiyonunun alabileceği en büyük reel sayı değeri bulunuz.

Kosinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.

\( -1 \le \cos(2x + 13) \le 1 \)

\( f(x) \) fonksiyonunu elde etmek için bu aralığa adım adım gerekli işlemleri uygulayalım.

\( 0 \le \cos^2(2x + 13) \le 1 \)

\( 0 \le 2\cos^2(2x + 13) \le 2 \)

\( -3 \le 2\cos^2(2x + 13) - 3 \le -1 \)

\( 1 \le (2\cos^2(2x + 13) - 3)^2 \le 9 \)

\( 1 \le f(x) \le 9 \)

Buna göre \( f(x) \) fonksiyonunun alabileceği en büyük reel sayı değer 9'dur.


SORU 6 :

\( f(x) = \dfrac{9\sin(2x) + 5}{2} \)

\( \dfrac{1}{3 + f(x)} \) ifadesinin alabileceği en küçük değer kaçtır?

Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.

\( -1 \le \sin(2x) \le 1 \)

Adım adım verilen ifadenin değer aralığını bulalım.

\( -9 \le 9\sin(2x) \le 9 \)

\( -4 \le 9\sin(2x) + 5 \le 14 \)

\( -2 \le \dfrac{9\sin(2x) + 5}{2} \le 7 \)

Buna göre \( f \) fonksiyonunun değer aralığı aşağıdaki gibidir.

\( -2 \le f(x) \le 7 \)

Sorudaki ifadenin değer aralığını bulalım.

\( 1 \le f(x) + 3 \le 10 \)

Bir eşitsizlikte tarafların çarpmaya göre tersini alırsak eşitsizlik yön değiştirir.

\( \dfrac{1}{10} \le \dfrac{1}{3 + f(x)} \le 1 \)

O halde verilen ifadenin alabileceği en küçük değer \( \frac{1}{10} \) olarak bulunur.


SORU 7 :

\( f(x) = 2\csc{x} + 5 \) fonksiyonunun alamayacağı tam sayı değerlerini bulunuz.

Kosekant ifadesini sinüs cinsinden yazalım.

\( f(x) = \dfrac{2}{\sin{x}} + 5 \)

Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.

\( -1 \le \sin{x} \le 1 \)

Eşitsizliğin taraflarının çarpmaya göre tersini alalım.

\( \dfrac{1}{\sin{x}} \le -1 \) ya da \( \dfrac{1}{\sin{x}} \ge 1 \)

Eşitsizliğin taraflarını 2 ile çarpalım.

\( \dfrac{2}{\sin{x}} \le -2 \) ya da \( \dfrac{2}{\sin{x}} \ge 2 \)

Eşitsizliğin taraflarına 5 ekleyelim.

\( \dfrac{2}{\sin{x}} + 5 \le 3 \) ya da \( \dfrac{2}{\sin{x}} + 5 \ge 7 \)

\( f(x) \le 3 \) ya da \( f(x) \ge 7 \)

Buna göre \( f(x) \) fonksiyonu \( \{4, 5, 6\} \) değerlerini alamaz.


SORU 8 :

\( \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} \) ifadesinin en küçük değeri kaçtır?

\( (\tan{\alpha} - \cot{\alpha})^2 = \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} - 2\tan{\alpha}\cot{\alpha} \)

\( = \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} - 2 \)

\( (\tan{\alpha} - \cot{\alpha})^2 \) ifadesinin en küçük değeri \( \alpha = \frac{\pi}{4} \) için 0 olur, ifade iki tam kare ifadenin toplamı olduğu için değeri negatif olamaz.

\( \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} - 2 \ge 0 \)

\( \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} \ge 2 \)

Buna göre \( \tan^2{\alpha} + \cot^2{\alpha} \) ifadesinin en küçük değeri 2 olur.


SORU 9 :

\( f(x) = \dfrac{\sin{x} + 3}{7 + 5\sin{x} - \cos^2{x}} \) fonksiyonunun alabileceği en küçük değer kaçtır?

Pisagor özdeşliğini kullanarak ifadeyi düzenleyelim.

\( f(x) = \dfrac{\sin{x} + 3}{7 + 5\sin{x} - (1 - \sin^2{x})} \)

\( = \dfrac{\sin{x} + 3}{6 + 5\sin{x} + \sin^2{x}} \)

\( = \dfrac{\sin{x} + 3}{(\sin{x} + 2)(\sin{x} + 3)} \)

\( -1 \lt \sin{x} \lt 1 \) olduğu için \( \sin{x} = -3 \) olamaz, dolayısıyla \( \sin{x} + 3 \) çarpanlarını fonksiyonun tanım kümesini değiştirmeden sadeleştirebiliriz.

\( = \dfrac{1}{{\sin{x} + 2}} \)

Fonksiyonun en küçük değerini alması için payda en büyük değerini almalıdır.

\( \sin{x} = 1 \)

\( = \dfrac{1}{1 + 2} = \dfrac{1}{3} \) bulunur.


SORU 10 :

\( f(x) = 5^{\sin(5x)} + 2 \) fonksiyonunun alabileceği tam sayı değerlerini bulunuz.

Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alabilir.

\( -1 \le \sin{x} \le 1 \)

\( -1 \le \sin(5x) \le 1 \)

\( a \gt 1 \) olmak üzere \( a^x \) ifadesi tüm reel sayılarda artan olduğu için, eşitsizlik sembolünün yönünü değiştirmeden tarafların 5 tabanında üssünü alabiliriz.

\( 5^{-1} \le 5^{\sin(5x)} \le 5^1 \)

\( \dfrac{1}{5} \le 5^{\sin(5x)} \le 5 \)

Eşitsizliğin taraflarına 2 ekleyelim.

\( \dfrac{11}{5} \le 5^{\sin(5x)} + 2 \le 7 \)

\( \dfrac{11}{5} \le f(x) \le 7 \)

Buna göre \( f(x) \) fonksiyonu \( \{3, 4, 5, 6, 7\} \) tam sayı değerlerini alabilir.


« Önceki
Yardımcı Açı Yöntemi
Sonraki »
Trigonometrik Denklemler