Yardımcı Açı Yöntemi

Sinüs ve kosinüs fonksiyonlarının bir lineer birleşimi olan \( a\sin{x} + b\cos{x} \) ifadesi verilmiş olsun. Bazı problemlerde bu formdaki bir ifadeyi tek bir sinüs ya da tek bir kosinüs ifadesine dönüştürmek işlemleri büyük ölçüde kolaylaştırır.

Öncelikle böyle bir dönüşümün nasıl yapılabileceğini somut bir örnek üzerinde gösterelim, ardından bu dönüşümün bir yöntem olarak bu formdaki ifadelere nasıl uygulanabileceğini göstereceğiz.

Yardımcı açı yöntemi (diğer bir adıyla trigonometrik R-yöntemi), \( a\sin{x} + b\cos{x} \) formundaki bir ifadeyi tek bir sinüs (\( R\sin(x + \theta) \)) ya da tek bir kosinüs (\( R\cos(x - \theta) \)) ifadesi şeklinde yazabilmemizi sağlar. Bu yöntemde kullanılan \( \theta \) açısı yardımcı açı olarak adlandırılır.

Bu yöntemi uygulamadan önce bilinmesi gereken iki önemli nokta aşağıdaki gibidir.

  • Bu yöntemin kullanılabilmesi için gerekli koşul, her iki trigonometrik fonksiyonun açılarının aynı olmasıdır. Buna göre yöntem \( a\sin{x} + b\cos(2x) \) formundaki bir ifadeye uygulanamaz.
  • Aşağıda paylaşacağımız yöntemde terimlerin önce sinüs, sonra kosinüs olacak şekilde dizildiği varsayılmıştır. Ters sırada verilen ifadeler önce bu şekilde düzenlenmelidir.

Yardımcı açı yönteminin birinci formunda \( a\sin{x} + b\cos{x} \) ifadesi tek bir sinüs ifadesine dönüştürülür. Bu dönüşümde \( R \) ve \( \theta \) değerleri \( a \) ve \( b \) katsayılarına göre aşağıda belirtilen şekilde hesaplanır.

\( a \) veya \( b \) katsayısı sıfır olduğunda ifade zaten tek bir sinüs ya da kosinüs ifadesi olur, dolayısıyla bu yöntemi uygulamaya gerek kalmaz.

Yardımcı açı yönteminin sinüs formunu bir örnek üzerinde gösterelim.

Yardımcı açı yönteminin ikinci formunda \( a\sin{x} + b\cos{x} \) ifadesi tek bir kosinüs ifadesine dönüştürülür. Bu dönüşümde \( R \) ve \( \theta \) değerleri \( a \) ve \( b \) katsayılarına göre aşağıda belirtilen şekilde hesaplanır.

Yardımcı açı yönteminin kosinüs formunu bir örnek üzerinde gösterelim.

Yukarıda paylaştığımız iki form ve formülleri aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

Form İfade Denk İfade Genlik (\( R \)) Yardımcı Açı Bölgesi Tanjant Değeri
Sinüs \( {a\sin{x} + b\cos{x}} \) \( {R\sin(x + \theta)} \) \( {R = \sqrt{a^2 + b^2}} \) \( (a, b) \) \( \tan{\theta} = \dfrac{b}{a} \)
Kosinüs \( {a\sin{x} + b\cos{x}} \) \( {R\cos(x - \theta)} \) \( {R = \sqrt{a^2 + b^2}} \) \( (b, a) \) \( \tan{\theta} = \dfrac{a}{b} \)

Bu tabloda vurgulanması gereken birkaç nokta aşağıdaki gibidir.

  • Bu yöntem \( a \) ve \( b \) katsayılarının pozitif ya da negatif olduğu her durumda kullanılabilir.
  • Yardımcı açının (\( \theta \)) bulunduğu bölgeyi bulmak için kullanılan nokta sinüs formunda \( (a, b) \) iken kosinüs formunda \( (b, a) \) olur.
  • Yardımcı açının tanjant değeri her zaman bu noktanın \( y \) koordinatının \( x \) koordinatına oranına eşittir.
  • Yardımcı açı sinüs formunda \( x \) açısına eklenirken kosinüs formunda \( x \) açısından çıkarılır.

Her ne kadar yardımcı açının bölgesi bilinse de aynı açıya \( 2\pi \) eklenerek ve çıkarılarak esas ölçüsü \( \theta \) olan sonsuz sayıda açı elde edilebilir. Bu seçimde kullanılan (matematiksel olarak aynı sonucu veren) iki farklı standart vardır.

  • Açı \( [0, 2\pi) \) aralığında seçilir. Bu durumda örneğin IV. bölgede tanjant değeri \( -1 \) olan açı \( \theta = \frac{7\pi}{4} \) olarak alınır.
  • Açı \( (-\pi, \pi] \) aralığında seçilir. Bu durumda aynı açı \( \theta = -\frac{\pi}{4} \) olarak alınır.

Biz bu sitedeki örneklerde birinci standardı tercih edeceğiz.

Yardımcı açı yönteminin çok sayıda uygulaması vardır. Buna göre \( a\sin{x} + b\cos{x} \) formundaki bir ifade \( R\sin(x + \theta) \) ya da \( R\cos(x - \theta) \) formuna dönüştürülerek;

  • Trigonometrik denklemler: \( a\sin{x} + b\cos{x} = c \) formundaki bir trigonometrik denklem kolaylıkla çözülebilir.
  • En küçük/en büyük değerler: İfadenin alabileceği en küçük/en büyük değer bulunabilir.
  • İntegral: \( \frac{1}{a\sin{x} + b\cos{x}} \) formundaki ifadelerin integrali alınabilir.
  • Grafik çizme: Fonksiyonun grafiği kolaylıkla çizilebilir.
SORU 1 :

\( \sin{x} + \sqrt{3}\cos{x} \) ifadesini tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazınız.

Yardımcı açı yönteminin sinüs formunu kullanalım.

\( a = 1, \quad b = \sqrt{3} \)

\( R = \sqrt{1^2 + (\sqrt{3})^2} = 2 \)

\( (a, b) = (1, \sqrt{3}) \) noktası I. bölgededir.

\( \tan{\theta} = \dfrac{b}{a} = \dfrac{\sqrt{3}}{1} = \sqrt{3} \)

I. bölgede tanjant değeri \( \sqrt{3} \) olan açı \( \theta = \frac{\pi}{3} \) açısıdır.

Buna göre verilen ifadenin tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazılışı aşağıdaki gibidir.

\( \sin{x} + \sqrt{3}\cos{x} = 2\sin\left( x + \dfrac{\pi}{3} \right) \)


SORU 2 :

\( \sqrt{6}\cos{x} - \sqrt{6}\sin{x} \) ifadesini tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazınız.

Yardımcı açı yönteminin sinüs formunu kullanalım.

İfadeyi ilk terim sinüs olacak şekilde düzenleyelim.

\( \sqrt{6}\cos{x} - \sqrt{6}\sin{x} = -\sqrt{6}\sin{x} + \sqrt{6}\cos{x} \)

\( a = -\sqrt{6}, \quad b = \sqrt{6} \)

\( R = \sqrt{(-\sqrt{6})^2 + (\sqrt{6})^2} = 2\sqrt{3} \)

\( (a, b) = (-\sqrt{6}, \sqrt{6}) \) noktası II. bölgededir.

\( \tan{\theta} = \dfrac{b}{a} = \dfrac{\sqrt{6}}{-\sqrt{6}} = -1 \)

II. bölgede tanjant değeri \( -1 \) olan açı \( \theta = \frac{3\pi}{4} \) açısıdır.

Buna göre verilen ifadenin tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazılışı aşağıdaki gibidir.

\( -\sqrt{6}\sin{x} + \sqrt{6}\cos{x} = 2\sqrt{3}\sin\left( x + \dfrac{3\pi}{4} \right) \)


SORU 3 :

\( \dfrac{3}{2}\cos{x} + \dfrac{\sqrt{3}}{2}\sin{x} \) ifadesini tek bir kosinüs ifadesi şeklinde yazınız.

Yardımcı açı yönteminin kosinüs formunu kullanalım.

İfadeyi ilk terim sinüs olacak şekilde düzenleyelim.

\( \dfrac{3}{2}\cos{x} + \dfrac{\sqrt{3}}{2}\sin{x} = \dfrac{\sqrt{3}}{2}\sin{x} + \dfrac{3}{2}\cos{x} \)

\( a = \dfrac{\sqrt{3}}{2}, \quad b = \dfrac{3}{2} \)

\( R = \sqrt{\left( \dfrac{\sqrt{3}}{2} \right)^2 + \left( \dfrac{3}{2} \right)^2} = \sqrt{3} \)

\( (b, a) = (\frac{3}{2}, \frac{\sqrt{3}}{2}) \) noktası I. bölgededir.

\( \tan{\theta} = \dfrac{a}{b} = \dfrac{\frac{\sqrt{3}}{2}}{\frac{3}{2}} = \dfrac{\sqrt{3}}{3} \)

I. bölgede tanjant değeri \( \frac{\sqrt{3}}{3} \) olan açı \( \theta = \frac{\pi}{6} \) açısıdır.

Buna göre verilen ifadenin tek bir kosinüs ifadesi şeklinde yazılışı aşağıdaki gibidir.

\( \dfrac{\sqrt{3}}{2}\sin{x} + \dfrac{3}{2}\cos{x} = \sqrt{3}\cos\left( x - \dfrac{\pi}{6} \right) \)


SORU 4 :

\( \dfrac{1}{2}\sin{x} - \dfrac{\sqrt{3}}{2}\cos{x} \) ifadesini tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazınız.

Yardımcı açı yönteminin sinüs formunu kullanalım.

\( a = \dfrac{1}{2}, \quad b = -\dfrac{\sqrt{3}}{2} \)

\( R = \sqrt{\left( \dfrac{1}{2} \right)^2 + \left( -\dfrac{\sqrt{3}}{2} \right)^2} = 1 \)

\( (a, b) = (\frac{1}{2}, -\frac{\sqrt{3}}{2}) \) noktası IV. bölgededir.

\( \tan{\theta} = \dfrac{b}{a} = \dfrac{-\frac{\sqrt{3}}{2}}{\frac{1}{2}} = -\sqrt{3} \)

IV. bölgede tanjant değeri \( -\sqrt{3} \) olan açı \( \theta = \frac{5\pi}{3} \) açısıdır.

Buna göre verilen ifadenin tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazılışı aşağıdaki gibidir.

\( \dfrac{1}{2}\sin{x} - \dfrac{\sqrt{3}}{2}\cos{x} = \sin\left( x + \dfrac{5\pi}{3} \right) \)


SORU 5 :

\( -2\sqrt{3}\sin{x} - 2\cos{x} \) ifadesini tek bir kosinüs ifadesi şeklinde yazınız.

Yardımcı açı yönteminin kosinüs formunu kullanalım.

\( a = -2\sqrt{3}, \quad b = -2 \)

\( R = \sqrt{(-2\sqrt{3})^2 + (-2)^2} = 4 \)

\( (b, a) = (-2, -2\sqrt{3}) \) noktası III. bölgededir.

\( \tan{\theta} = \dfrac{a}{b} = \dfrac{-2\sqrt{3}}{-2} = \sqrt{3} \)

III. bölgede tanjant değeri \( \sqrt{3} \) olan açı \( \theta = \frac{4\pi}{3} \) açısıdır.

Buna göre verilen ifadenin tek bir kosinüs ifadesi şeklinde yazılışı aşağıdaki gibidir.

\( -2\sqrt{3}\sin{x} - 2\cos{x} = 4\cos\left( x - \dfrac{4\pi}{3} \right) \)


SORU 6 :

\( -\sin{x} + 3\cos{x} \) ifadesini tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazınız (açı ölçüsü için hesap makinesi kullanabilirsiniz).

Yardımcı açı yönteminin sinüs formunu kullanalım.

\( a = -1, \quad b = 3 \)

\( R = \sqrt{(-1)^2 + 3^2} = \sqrt{10} \)

\( (a, b) = (-1, 3) \) noktası II. bölgededir.

\( \tan{\theta} = \dfrac{b}{a} = \dfrac{3}{-1} = -3 \)

II. bölgede tanjant değeri \( -3 \) olan açıyı bulmak için hesap makinesi kullanalım.

\( \theta \approx 108,43^{\circ} \)

Buna göre verilen ifadenin tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazılışı aşağıdaki gibidir.

\( -\sin{x} + 3\cos{x} = \sqrt{10}\sin(x + 108,43^{\circ}) \)


SORU 7 :

\( \sqrt{2}\cos{x} - \sqrt{7}\sin{x} \) ifadesini tek bir kosinüs ifadesi şeklinde yazınız (açı ölçüsü için hesap makinesi kullanabilirsiniz).

Yardımcı açı yönteminin kosinüs formunu kullanalım.

İfadeyi ilk terim sinüs olacak şekilde düzenleyelim.

\( \sqrt{2}\cos{x} - \sqrt{7}\sin{x} = -\sqrt{7}\sin{x} + \sqrt{2}\cos{x} \)

\( a = -\sqrt{7}, \quad b = \sqrt{2} \)

\( R = \sqrt{(-\sqrt{7})^2 + (\sqrt{2})^2} = 3 \)

\( (b, a) = (\sqrt{2}, -\sqrt{7}) \) noktası IV. bölgededir.

\( \tan{\theta} = \dfrac{a}{b} = \dfrac{-\sqrt{7}}{\sqrt{2}} = -\dfrac{\sqrt{14}}{2} \)

IV. bölgede tanjant değeri \( -\frac{\sqrt{14}}{2} \) olan açıyı bulmak için hesap makinesi kullanalım.

\( \theta \approx 298,13^{\circ} \)

Buna göre verilen ifadenin tek bir kosinüs ifadesi şeklinde yazılışı aşağıdaki gibidir.

\( -\sqrt{7}\sin{x} + \sqrt{2}\cos{x} = 3\cos(x - 298,13^{\circ}) \)


SORU 8 :

\( -12\sin{x} - 5\cos{x} \) ifadesini tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazınız (açı ölçüsü için hesap makinesi kullanabilirsiniz).

Yardımcı açı yönteminin sinüs formunu kullanalım.

\( a = -12, \quad b = -5 \)

\( R = \sqrt{(-12)^2 + (-5)^2} = 13 \)

\( (a, b) = (-12, -5) \) noktası III. bölgededir.

\( \tan{\theta} = \dfrac{b}{a} = \dfrac{-5}{-12} = \dfrac{5}{12} \)

III. bölgede tanjant değeri \( \frac{5}{12} \) olan açıyı bulmak için hesap makinesi kullanalım.

\( \theta \approx 202,62^{\circ} \)

Buna göre verilen ifadenin tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazılışı aşağıdaki gibidir.

\( -12\sin{x} - 5\cos{x} = 13\sin(x + 202,62^{\circ}) \)


SORU 9 :

\( -\dfrac{3\pi}{4} \le x \le \dfrac{\pi}{4} \) olmak üzere,

\( f(x) = \sin{x} + \cos{x} + 4 \) olduğuna göre, \( f^{-1}(x) \) fonksiyonunu bulunuz.

Yardımcı açı yönteminin sinüs formunu kullanalım.

\( a = 1, \quad b = 1 \)

\( R = \sqrt{1^2 + 1^2} = \sqrt{2} \)

\( (a, b) = (1, 1) \) noktası I. bölgededir.

\( \tan{\theta} = \dfrac{1}{1} = 1 \)

I. bölgede tanjant değeri \( 1 \) olan açı \( \theta = \frac{\pi}{4} \) açısıdır.

Buna göre verilen ifadenin tek bir sinüs ifadesi şeklinde yazılışı aşağıdaki gibidir.

\( f(x) = \sqrt{2}\sin\left( x + \dfrac{\pi}{4} \right) + 4 \)

Bu fonksiyonun tersini almak için \( x \)'i yalnız bırakalım.

\( y = \sqrt{2}\sin\left( x + \dfrac{\pi}{4} \right) + 4 \)

\( \sqrt{2}\sin\left( x + \dfrac{\pi}{4} \right) = y - 4 \)

\( \sin\left( x + \dfrac{\pi}{4} \right) = \dfrac{\sqrt{2}(y - 4)}{2} \)

\( x + \dfrac{\pi}{4} = \arcsin\left( \dfrac{\sqrt{2}(y - 4)}{2} \right) \)

\( x = \arcsin\left( \dfrac{\sqrt{2}(y - 4)}{2} \right) - \dfrac{\pi}{4} \)

\( x \) ve \( y \) değişkenlerini aralarında yer değiştirdiğimizde \( y = f^{-1}(x) \) fonksiyonunu buluruz.

\( y = f^{-1}(x) = \arcsin\left( \dfrac{\sqrt{2}(x - 4)}{2} \right) - \dfrac{\pi}{4} \)


« Önceki
Dönüşüm Formülleri
Sonraki »
Trigonometrik İfadelerin Değer Aralığı