Toplam, Fark, İki Kat, Yarım Açı Formülleri

Bu bölümde iki açının toplamı ve farkı ile bir açının iki katı ve yarısının trigonometrik değerlerini hesaplamamızı sağlayan formülleri inceleyeceğiz.

Bu bölümdeki tüm formüller, eşitliklerin her iki tarafındaki ifadelerin tanımlı olduğu açı değerleri için geçerlidir.

Toplam ve Fark Formülleri

Bu formüller iki açının toplamının/farkının trigonometrik değerinin her bir açının trigonometrik değerleri cinsinden açılımını verir.

Kosinüs Toplam ve Fark Formülleri

Sinüs Toplam ve Fark Formülleri

Tanjant Toplam ve Fark Formülleri

İki Kat Açı Formülleri

Yukarıdaki toplam ve fark formüllerinde iki açı birbirine eşit alınırsa aşağıdaki iki kat açı formülleri elde edilir.

Sinüs İki Kat Açı Formülü

Kosinüs İki Kat Açı Formülleri

Yukarıdaki özdeşlikler ikinci dereceden \( \cos^2{x} \) ve \( \sin^2{x} \) ifadelerini birinci dereceden ifadelere dönüştürmek için sıklıkla kullanılır.

Tanjant İki Kat Açı Formülleri

Yarım Açı Formülleri

İki kat açı formüllerinden türetilebilen yarım açı formülleri, bir açının yarısının trigonometrik değerlerini açının kendisinin trigonometrik değerleri cinsinden ifade eder.

Yukarıdaki iki formüldeki \( \pm \) işareti, \( \frac{x}{2} \) açısının bulunduğu bölgeye göre belirlenir.

Tanjant fonksiyonu için üç farklı yarım açı formülü ispatları ile birlikte verilmiştir.

SORU 1 :

\( 0 \lt x \lt \dfrac{\pi}{2} \) olmak üzere,

\( \sin{x} = \dfrac{7}{25} \) olduğuna göre, \( \sin(2x) \) kaçtır?

Sinüs değeri \( \frac{7}{25} \) olan \( x \) açısının karşı kenarına \( 7k \), hipotenüse \( 25k \) dersek bu açının komşu kenarı Pisagor teoremine göre \( 24k \) olur.

\( (7k)^2 + (24k)^2 = (25k)^2 \)

\( \cos{x} = \dfrac{24k}{25k} = \dfrac{24}{25} \)

Sinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( \sin(2x) = 2\sin{x}\cos{x} \)

\( = 2 \cdot \dfrac{7}{25} \cdot \dfrac{24}{25} = \dfrac{336}{625} \) bulunur.


SORU 2 :

\( x, y \in [0, \frac{\pi}{2}] \) olmak üzere,

\( \tan{x} = \dfrac{3}{4}, \quad \cot{y} = \dfrac{8}{15} \)

olduğuna göre, \( \sin(x - y) \) kaçtır?

\( x \) açısının tanjant değeri \( \frac{3}{4} \) olduğuna göre, diğer trigonometrik oranları 3-4-5 özel üçgenini kullanarak bulabiliriz.

\( \sin{x} = \dfrac{3}{5}, \quad \cos{x} = \dfrac{4}{5} \)

\( y \) açısının kotanjant değeri \( \frac{8}{15} \) olduğuna göre, diğer trigonometrik fonksiyon değerlerini 8-15-17 özel üçgenini kullanarak bulabiliriz.

\( \sin{y} = \dfrac{15}{17}, \quad \cos{y} = \dfrac{8}{17} \)

Sinüs fark formülünü kullanalım.

\( \sin(x - y) = \sin{x}\cos{y} - \cos{x}\sin{y} \)

\( = \dfrac{3}{5} \cdot \dfrac{8}{17} - \dfrac{4}{5} \cdot \dfrac{15}{17} \)

\( = -\dfrac{36}{85} \) bulunur.


SORU 3 :

\( \cos\left( 2x + \dfrac{\pi}{3} \right) + \cos\left( 2x - \dfrac{\pi}{3} \right) \) ifadesinin en sade halini bulunuz.

Kosinüs toplam ve fark formüllerini kullanalım.

\( \cos(2x)\cos{\dfrac{\pi}{3}} - \sin(2x)\sin{\dfrac{\pi}{3}} + \cos(2x)\cos{\dfrac{\pi}{3}} + \sin(2x)\sin{\dfrac{\pi}{3}} \)

\( = 2\cos(2x)\cos{\dfrac{\pi}{3}} \)

\( = 2\cos(2x) \cdot \dfrac{1}{2} \)

\( = \cos(2x) \) bulunur.


SORU 4 :

\( \cos(2x) + \tan{x}\sin(2x) \) ifadesinin en sade halini bulunuz.

Sinüs ve kosinüs iki kat açı formüllerini kullanalım.

\( (1 - 2\sin^2{x}) + \dfrac{\sin{x}}{\cos{x}} \cdot 2\sin{x}\cos{x} \)

\( = 1 - 2\sin^2{x} + 2\sin^2{x} \)

\( = 1 \) bulunur.


SORU 5 :

\( \sin{x} + \cos{x} = \dfrac{2}{3} \) olduğuna göre, \( \sin(2x) \) kaçtır?

İki tarafın karesini alalım.

\( (\sin{x} + \cos{x})^2 = \left( \dfrac{2}{3} \right)^2 \)

\( \sin^2{x} + 2\sin{x}\cos{x} + \cos^2{x} = \dfrac{4}{9} \)

Pisagor özdeşliğini kullanalım.

\( 1 + 2\sin{x}\cos{x} = \dfrac{4}{9} \)

Sinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( \sin(2x) = -\dfrac{5}{9} \) bulunur.


SORU 6 :

\( \tan{105°} \) ifadesinin değerini bulunuz.

Tanjant toplam formülünü kullanalım.

\( \tan(x + y) = \dfrac{\tan{x} + \tan{y}}{1 - \tan{x}\tan{y}} \)

Formülde \( x = 60° \) ve \( y = 45° \) verelim.

\( \tan(60° + 45°) = \dfrac{\tan{60°} + \tan{45°}}{1 - \tan{60°}\tan{45°}} \)

Trigonometrik ifadelerin değerlerini yazalım.

\( \tan{105°} = \dfrac{\sqrt{3} + 1}{1 - \sqrt{3} \cdot 1} \)

\( = \dfrac{\sqrt{3} + 1}{1 - \sqrt{3}} \)

Paydayı rasyonel hale getirmek için payı ve paydayı paydanın eşleniği ile çarpalım.

\( = \dfrac{(\sqrt{3} + 1)^2}{1^2 - (\sqrt{3})^2} \)

\( = \dfrac{3 + 2\sqrt{3} + 1}{-2} \)

\( = -2 - \sqrt{3} \) bulunur.


SORU 7 :

\( \cos{\dfrac{3\pi}{8}} \) ifadesinin değerini bulunuz.

\( \frac{3\pi}{8} \) açısının kosinüs değerini \( \frac{3\pi}{4} \) açısının kosinüs değerini ve kosinüs iki kat açı formülünü kullanarak bulalım.

\( \cos(2x) = 2\cos^2{x} - 1 \)

\( x = \frac{3\pi}{8} \) yazalım.

\( \cos\left( 2 \cdot \dfrac{3\pi}{8} \right) = 2\cos^2{\dfrac{3\pi}{8}} - 1 \)

\( \cos{\dfrac{3\pi}{4}} = 2\cos^2{\dfrac{3\pi}{8}} - 1 \)

Kosinüs II. bölgede negatiftir.

\( -\dfrac{\sqrt{2}}{2} = 2\cos^2{\dfrac{3\pi}{8}} - 1 \)

\( 2\cos^2{\dfrac{3\pi}{8}} = 1 - \dfrac{\sqrt{2}}{2} \)

\( \cos^2{\dfrac{3\pi}{8}} = \dfrac{2 - \sqrt{2}}{4} \)

Kosinüs I. bölgede pozitiftir.

\( \cos{\dfrac{3\pi}{8}} = \dfrac{\sqrt{2 - \sqrt{2}}}{2} \)


SORU 8 :

\( \sin{\dfrac{\pi}{8}} \) ifadesinin değerini bulunuz.

Kosinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( \cos(2x) = 1 - 2\sin^2{x} \)

\( x = \frac{\pi}{8} \) yazalım.

\( \cos{\dfrac{\pi}{4}} = 1 - 2\sin^2{\dfrac{\pi}{8}} \)

\( \sin^2{\dfrac{\pi}{8}} = \dfrac{1 - \cos{\frac{\pi}{4}}}{2} \)

\( = \dfrac{1 - \frac{\sqrt{2}}{2}}{2} \)

\( = \dfrac{2 - \sqrt{2}}{4} \)

Sinüs I. bölgede pozitiftir.

\( \sin{\dfrac{\pi}{8}} = \dfrac{\sqrt{2 - \sqrt{2}}}{2} \) bulunur.


SORU 9 :

\( x \) açısı II. bölgede, \( y \) açısı III. bölgede olmak üzere,

\( \sin{x} = \dfrac{5}{13}, \quad \sin{y} = -\dfrac{7}{25} \)

olduğuna göre, \( \sin(x + y) \) kaçtır?

\( x \) açısının sinüs değeri \( \frac{5}{13} \) olduğuna göre, diğer trigonometrik oranları 5-12-13 özel üçgenini kullanarak bulabiliriz.

\( x \) açısının bulunduğu II. bölgede sinüs pozitif, kosinüs negatiftir.

\( \sin{x} = \dfrac{5}{13}, \quad \cos{x} = -\dfrac{12}{13} \)

\( y \) açısının sinüs değeri \( -\frac{7}{25} \) olduğuna göre, diğer trigonometrik oranları 7-24-25 özel üçgenini kullanarak bulabiliriz.

\( y \) açısının bulunduğu III. bölgede sinüs ve kosinüs negatiftir.

\( \sin{y} = -\dfrac{7}{25}, \quad \cos{y} = -\dfrac{24}{25} \)

Sinüs toplam formülünü kullanalım.

\( \sin(x + y) = \sin{x}\cos{y} + \cos{x}\sin{y} \)

\( = \dfrac{5}{13} \cdot \left( -\dfrac{24}{25} \right) + \left( -\dfrac{12}{13} \right) \cdot \left( -\dfrac{7}{25} \right) \)

\( = -\dfrac{120}{325} + \dfrac{84}{325} \)

\( = -\dfrac{36}{325} \) bulunur


SORU 10 :

\( \cos\left( x + \dfrac{\pi}{3} \right) = 3\cos\left( x - \dfrac{\pi}{3} \right) \) olduğuna göre \( \tan{x} \) kaçtır?

Kosinüs toplam ve fark formüllerini kullanalım.

\( \cos{x}\cos{\dfrac{\pi}{3}} - \sin{x}\sin{\dfrac{\pi}{3}} = 3\cos{x}\cos{\dfrac{\pi}{3}} + 3\sin{x}\sin{\dfrac{\pi}{3}} \)

Trigonometrik ifadelerin değerlerini yazalım.

\( \cos{x} \cdot \dfrac{1}{2} - \sin{x} \cdot \dfrac{\sqrt{3}}{2} = 3\cos{x} \cdot \dfrac{1}{2} + 3\sin{x} \cdot \dfrac{\sqrt{3}}{2} \)

\( \cos{x} - \sqrt{3}\sin{x} = 3\cos{x} + 3\sqrt{3}\sin{x} \)

\( 4\sqrt{3}\sin{x} = -2\cos{x} \)

\( \dfrac{\sin{x}}{\cos{x}} = -\dfrac{2}{4\sqrt{3}} \)

\( \tan{x} = -\dfrac{1}{2\sqrt{3}} = -\dfrac{\sqrt{3}}{6} \) bulunur.


SORU 11 :

\( 2\cot(2x) + \tan{x} \) ifadesinin en sade halini bulunuz.

Tanjant ve kotanjant ifadelerini sinüs ve kosinüs cinsinden yazalım.

\( 2\cot(2x) + \tan{x} = \dfrac{2\cos(2x)}{\sin(2x)} + \dfrac{\sin{x}}{\cos{x}} \)

Kosinüs ve sinüs iki kat açı formüllerini kullanalım.

\( = \dfrac{2(\cos^2{x} - \sin^2{x})}{2\sin{x}\cos{x}} + \dfrac{\sin{x}}{\cos{x}} \)

\( = \dfrac{\cos^2{x}}{\sin{x}\cos{x}} - \dfrac{\sin^2{x}}{\sin{x}\cos{x}} + \dfrac{\sin{x}}{\cos{x}} \)

\( = \dfrac{\cos{x}}{\sin{x}} - \dfrac{\sin{x}}{\cos{x}} + \dfrac{\sin{x}}{\cos{x}} \)

\( = \dfrac{\cos{x}}{\sin{x}} = \cot{x} \) bulunur.


SORU 12 :

\( \csc{15°} \) ifadesinin değerini bulunuz.

Sinüs fark formülünü kullanalım.

\( \sin(x - y) = \sin{x}\cos{y} - \cos{x}\sin{y} \)

Formülde \( x = 45° \) ve \( y = 30° \) verelim.

\( \sin(45° - 30°) = \sin{45°}\cos{30°} - \cos{45°}\sin{30°} \)

Trigonometrik ifadelerin değerlerini yazalım.

\( \sin{15°} = \dfrac{\sqrt{2}}{2} \cdot \dfrac{\sqrt{3}}{2} - \dfrac{\sqrt{2}}{2} \cdot \dfrac{1}{2} \)

\( = \dfrac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4}\)

Kosekantı sinüs cinsinden yazalım.

\( \csc{15°} = \dfrac{1}{\sin{15°}} \)

\( = \dfrac{1}{\frac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4}} = \dfrac{4}{\sqrt{6} - \sqrt{2}} \)

Paydayı rasyonel hale getirmek için payı ve paydayı paydanın eşleniği ile çarpalım.

\( = \dfrac{4(\sqrt{6} + \sqrt{2})}{(\sqrt{6})^2 - (\sqrt{2})^2} \)

\( = \sqrt{6} + \sqrt{2} \) bulunur.


SORU 13 :

\( a + b = \dfrac{\pi}{6} \) olduğuna göre,

\( (\cos{a} + \cos{b})^2 + (\sin{a} - \sin{b})^2 \) ifadesinin değeri kaçtır?

Parantezli ifadelerin açılımını yazalım.

\( (\cos{a} + \cos{b})^2 + (\sin{a} - \sin{b})^2 \)

\( = \cos^2{a} + 2\cos{a}\cos{b} + \cos^2{b} + \sin^2{a} - 2\sin{a}\sin{b} + \sin^2{b} \)

Pisagor özdeşliğini kullanalım.

\( = 1 + 1 + 2(\cos{a}\cos{b} - \sin{a}\sin{b}) \)

Parantez içindeki ifade kosinüs toplam formülüdür.

\( = 2 + 2\cos(a + b) \)

\( = 2 + 2\cos{\dfrac{\pi}{6}} \)

\( = 2 + 2 \cdot \dfrac{\sqrt{3}}{2} \)

\( = \sqrt{3} + 2 \) bulunur.


SORU 14 :

\( \dfrac{1 - \tan^2{\frac{x}{2}}}{1 + \tan^2{\frac{x}{2}}} \) ifadesinin en sade halini bulunuz.

Tanjant ifadesini sinüs ve kosinüs cinsinden yazalım.

\( \dfrac{1 - \tan^2{\frac{x}{2}}}{1 + \tan^2{\frac{x}{2}}} = \dfrac{1 - \frac{\sin^2{\frac{x}{2}}}{\cos^2{\frac{x}{2}}}}{1 + \frac{\sin^2{\frac{x}{2}}}{\cos^2{\frac{x}{2}}}} \)

\( = \dfrac{\frac{\cos^2{\frac{x}{2}} - \sin^2{\frac{x}{2}}}{\cos^2{\frac{x}{2}}}}{\frac{\cos^2{\frac{x}{2}} + \sin^2{\frac{x}{2}}}{\cos^2{\frac{x}{2}}}} \)

\( = \dfrac{\cos^2{\frac{x}{2}} - \sin^2{\frac{x}{2}}}{\cos^2{\frac{x}{2}} + \sin^2{\frac{x}{2}}} \)

Payda kosinüs iki kat açı formülünü, paydada Pisagor özdeşliğini kullanalım.

\( = \dfrac{\cos{x}}{1} = \cos{x} \) bulunur.


SORU 15 :

\( \tan{\dfrac{\pi}{8}} \) ifadesinin değerini bulunuz.

Tanjant iki kat açı formülünü kullanalım.

\( \tan(2x) = \dfrac{2\tan{x}}{1 - \tan^2{x}} \)

\( x = \frac{\pi}{8} \) yazalım.

\( \tan{\dfrac{\pi}{4}} = \dfrac{2\tan{\frac{\pi}{8}}}{1 - \tan^2{\frac{\pi}{8}}} \)

\( 1 = \dfrac{2\tan{\frac{\pi}{8}}}{1 - \tan^2{\frac{\pi}{8}}} \)

\( \tan{\frac{\pi}{8}} = t \) şeklinde değişken değiştirelim.

\( 1 = \dfrac{2t}{1 - t^2} \)

\( t^2 + 2t - 1 = 0 \)

\( (t + 1)^2 - 2 = 0 \)

Tanjant I. bölgede pozitiftir.

\( t + 1 = \sqrt{2} \)

\( t = \sqrt{2} - 1 \)

\( \tan{\dfrac{\pi}{8}} = \sqrt{2} - 1 \) bulunur.


SORU 16 :

\( \cos{25°} = x \) olduğuna göre, \( \cos{130°} - \sin{40°} \) ifadesinin \( x \) cinsinden değeri nedir?

\( \cos{130°} = \cos(180° - 50°) \)

Kosinüs II. bölgede negatiftir.

\( = -\cos{50°} \)

Tümler açıların sinüs ve kosinüs değerleri birbirine eşittir.

\( \sin{40°} = \cos{50°} \)

\( \cos{130°} - \sin{40°} = -\cos{50°} - \cos{50°} = -2\cos{50°} \)

\( = -2\cos(2 \cdot 25°) \)

Kosinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( = -2(2\cos^2{25°} - 1) \)

\( = -2(2x^2 - 1) \)

\( = 2 - 4x^2 \) bulunur.


SORU 17 :

\( \tan{x} - \cot{x} = \dfrac{3}{5} \) olduğuna göre, \( \tan(2x) \) kaçtır?

Tanjant ve kotanjant ifadelerini sinüs ve kosinüs cinsinden yazalım.

\( \dfrac{\sin{x}}{\cos{x}} - \dfrac{\cos{x}}{\sin{x}} = \dfrac{3}{5} \)

\( \dfrac{\sin^2{x} - \cos^2{x}}{\sin{x}\cos{x}} = \dfrac{3}{5} \)

Paydaki ifade için kosinüs, paydadaki ifade için sinüs iki kat açı formüllerini kullanalım.

\( \dfrac{-\cos(2x)}{\frac{1}{2}\sin(2x)} = \dfrac{3}{5} \)

\( \dfrac{\cos(2x)}{\sin(2x)} = -\dfrac{3}{10} \)

Eşitliğin taraflarının çarpmaya göre tersini alalım.

\( \dfrac{\sin(2x)}{\cos(2x)} = -\dfrac{10}{3} \)

\( \tan(2x) = -\dfrac{10}{3} \) bulunur.


SORU 18 :

\( ABC \) üçgeninin iç açılarının ölçüleri \( a, b, c \) olarak veriliyor.

\( \cos{a} = \frac{4}{5} \) ve \( \tan{b} = \frac{12}{5} \) olduğuna göre, \( \sin{c} \) kaçtır?

\( a \) açısının kosinüs değeri \( \frac{4}{5} \) olduğuna göre, diğer trigonometrik oranları 3-4-5 özel üçgenini kullanarak bulabiliriz.

\( \sin{a} = \dfrac{3}{5}, \quad \cos{a} = \dfrac{4}{5} \)

\( b \) açısının tanjant değeri \( \frac{12}{5} \) olduğuna göre, diğer trigonometrik oranları 12-5-13 özel üçgenini kullanarak bulabiliriz.

\( \sin{b} = \dfrac{12}{13}, \quad \cos{b} = \dfrac{5}{13} \)

Üçgenin iç açıları toplamı 180°'dir.

\( a + b + c = 180° \)

\( c = 180° - (a + b) \)

Ölçüleri eşit açıların trigonometrik oranları da eşittir.

\( \sin{c} = \sin(180° - (a + b)) \)

Sinüs II. bölgede pozitiftir.

\( = \sin(a + b) \)

Sinüs toplam formülünü kullanalım.

\( = \sin{a}\cos{b} + \cos{a}\sin{b} \)

\( = \dfrac{3}{5} \cdot \dfrac{5}{13} + \dfrac{4}{5} \cdot \dfrac{12}{13} = \dfrac{63}{65} \) bulunur.


SORU 19 :

\( \dfrac{\sin(2x)}{\sin{x}} - \dfrac{\cos(2x)}{\cos{x}} \) ifadesinin en sade halini bulunuz.

Terimlerin paydalarını eşitleyelim.

\( \dfrac{\sin(2x)\cos{x}}{\sin{x}\cos{x}} - \dfrac{\cos(2x)\sin{x}}{\cos{x}\sin{x}} \)

\( = \dfrac{\sin(2x)\cos{x} - \cos(2x)\sin{x}}{\cos{x}\sin{x}} \)

Paydaki ifade sinüs fark formülünün açılımıdır.

\( = \dfrac{\sin(2x - x)}{\sin{x}\cos{x}} \)

\( = \dfrac{\sin{x}}{\sin{x}\cos{x}} \)

\( = \dfrac{1}{\cos{x}} = \sec{x} \) bulunur.


SORU 20 :

\( \dfrac{\sin(3x)}{\sin{x}} - \dfrac{\cos(3x)}{\cos{x}} \) ifadesinin en sade halini bulunuz.

Terimlerin paydalarını eşitleyelim.

\( \dfrac{\sin(3x)\cos{x}}{\sin{x}\cos{x}} - \dfrac{\cos(3x)\sin{x}}{\cos{x}\sin{x}} \)

\( = \dfrac{\sin(3x)\cos{x} - \cos(3x)\sin{x}}{\cos{x}\sin{x}} \)

Paydaki ifade sinüs fark formülünün açılımıdır.

\( = \dfrac{\sin(3x - x)}{\cos{x}\sin{x}} \)

\( = \dfrac{\sin(2x)}{\cos{x}\sin{x}} \)

Sinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( = \dfrac{2\sin{x}\cos{x}}{\cos{x}\sin{x}} = 2 \) bulunur.


SORU 21 :

\( \cos{20°}\cos{40°}\cos{80°} \) ifadesinin en sade halini bulunuz.

\( \cos{20°}\cos{40°}\cos{80°} \)

Payı ve paydayı \( 2\sin{20°} \) ile çarpalım.

\( = \dfrac{2\sin{20°}\cos{20°}\cos{40°}\cos{80°}}{2\sin{20°}} \)

Paya sinüs iki kat açı formülünü uygulayalım.

\( 2\sin{20°}\cos{20°} = \sin{40°} \)

\( = \dfrac{\sin{40°}\cos{40°}\cos{80°}}{2\sin{20°}} \)

Paya tekrar sinüs iki kat açı formülünü uygulayalım.

\( 2\sin{40°}\cos{40°} = \sin{80°} \)

\( = \dfrac{\sin{80°}\cos{80°}}{4\sin{20°}} \)

Paya tekrar sinüs iki kat açı formülünü uygulayalım.

\( 2\sin{80°}\cos{80°} = \sin{160°} \)

\( = \dfrac{\sin{160°}}{8\sin{20°}} \)

Sinüs II. bölgede pozitiftir.

\( \sin{160°} = \sin(180° - 20°) = \sin{20°} \)

\( = \dfrac{\sin{20°}}{8\sin{20°}} = \dfrac{1}{8} \) bulunur.


SORU 22 :

\( \cos{x} = \dfrac{2}{3} \) olduğuna göre,

\( \cos{x}\cos(2x)\cos(4x) \) ifadesinin değeri kaçtır?

Kosinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( \cos{x}\cos(2x)(2\cos^2(2x) - 1) \)

\( = 2\cos{x}\cos^3(2x) - \cos{x}\cos(2x) \)

Tekrar kosinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( = 2\cos{x}(2\cos^2{x} - 1)^3 - \cos{x}(2\cos^2{x} - 1) \)

\( \cos{x} = \dfrac{2}{3} \) yazalım.

\( = 2 \cdot \dfrac{2}{3} \cdot [2 \cdot \left( \dfrac{2}{3} \right)^2 - 1]^3 - \dfrac{2}{3} \cdot [2 \cdot \left( \dfrac{2}{3} \right)^2 - 1] \)

\( = \dfrac{4}{3} \cdot \left( -\dfrac{1}{729} \right) - \dfrac{2}{3} \cdot \left( -\dfrac{1}{9} \right) \)

\( = -\dfrac{4}{2187} + \dfrac{2}{27} \)

\( = \dfrac{158}{2187} \) bulunur.


SORU 23 :

\( \dfrac{1 + \tan{15°}}{1 - \tan{15°}} \) ifadesinin değeri kaçtır?

Verilen ifadeyi tanjant toplam formülüne benzetelim.

\( 1 = \tan{45°} \) yazalım.

\( \dfrac{1 + \tan{15°}}{1 - \tan{15°}} = \dfrac{\tan{45°} + \tan{15°}}{1 - \tan{45°}\tan{15°}} \)

\( x = 45° \) ve \( y = 15° \) olarak kabul edersek bu ifade \( \tan(45° + 15°) \) toplam formülünün açılımıdır.

\( = \tan(45° + 15°) \)

\( = \tan{60°} = \sqrt{3} \) bulunur.


SORU 24 :

\( \tan{\alpha} + \tan{\beta} = 3 \)

\( \cot{\alpha} + \cot{\beta} = 5 \)

olduğuna göre, \( \tan(\alpha + \beta) \) ifadesinin değeri kaçtır?

Tanjant toplam formülünü yazalım.

\( \tan(\alpha + \beta) = \dfrac{\tan{\alpha} + \tan{\beta}}{1 - \tan{\alpha}\tan{\beta}} \)

\( \tan{\alpha}\tan{\beta} \) çarpımını bulmak için \( \cot{\alpha} + \cot{\beta} = 5 \) eşitliğini kullanalım.

\( \cot{\alpha} + \cot{\beta} = 5 \)

\( \dfrac{1}{\tan{\alpha}} + \dfrac{1}{\tan{\beta}} = 5 \)

\( \dfrac{\tan{\alpha} + \tan{\beta}}{\tan{\alpha}\tan{\beta}} = 5 \)

\( \dfrac{3}{\tan{\alpha}\tan{\beta}} = 5 \)

\( \tan{\alpha}\tan{\beta} = \dfrac{3}{5} \)

Bu değeri istenen ifadede yerine koyalım.

\( \tan(\alpha + \beta) = \dfrac{\tan{\alpha} + \tan{\beta}}{1 - \tan{\alpha}\tan{\beta}} \)

\( = \dfrac{3}{1 - \frac{3}{5}} = \dfrac{15}{2} \) bulunur.


SORU 25 :

\( \sin^4{x} + \cos^4{x} \) ifadesinin alabileceği en küçük değer kaçtır?

Verilen ifadeyi düzenleyelim.

\( \sin^4{x} + \cos^4{x} = (\sin^2{x} + \cos^2{x})^2 - 2\sin^2{x}\cos^2{x} \)

Pisagor özdeşliğini kullanalım.

\( = 1^2 - 2\sin^2{x}\cos^2{x} \)

\( = 1 - \dfrac{1}{2}(2\sin{x}\cos{x})^2 \)

Sinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( \sin^4{x} + \cos^4{x} = 1 - \dfrac{1}{2}\sin^2(2x) \)

Eşitliğin sağ tarafının görüntü kümesini bulalım.

Sinüs fonksiyonu \( [-1, 1] \) aralığında değer alır.

\( -1 \le \sin(2x) \le 1 \)

Eşitsizliğin taraflarının karesini alalım.

\( 0 \le \sin^2(2x) \le 1 \)

Eşitsizliğin taraflarını 2'ye bölelim.

\( 0 \le \dfrac{1}{2}\sin^2(2x) \le \dfrac{1}{2} \)

Eşitsizliğin taraflarını -1 ile çarpalım. Bir eşitsizliğin tarafları negatif bir sayı ile çarpılırsa eşitsizlik yön değiştirir.

\( -\dfrac{1}{2} \le -\dfrac{1}{2}\sin^2(2x) \le 0 \)

Eşitsizliğin taraflarına 1 ekleyelim.

\( \dfrac{1}{2} \le 1 - \dfrac{1}{2}\sin^2(2x) \le 1 \)

Ortadaki ifade en küçük değeri sorulan ifadeye eşittir.

\( \dfrac{1}{2} \le \sin^4{x} + \cos^4{x} \le 1 \)

Buna göre verilen ifadenin alabileceği en küçük değer \( \frac{1}{2} \) olarak bulunur.


SORU 26 :

\( f \) bir polinom fonksiyonu olmak üzere,

\( f(\sin{x}) = \sin(3x) \) olduğuna göre, \( f(x) \) fonksiyonunu bulunuz.

\( \sin(3x) \) ifadesini \( \sin{x} \) cinsinden yazalım.

Sinüs toplam formülünü kullanalım.

\( f(\sin{x}) = \sin(2x + x) \)

\( = \sin(2x)\cos{x} + \cos(2x)\sin{x} \)

Sinüs ve kosinüs iki kat açı formüllerini kullanalım.

\( = 2\sin{x}\cos{x}\cos{x} + (1 - 2\sin^2{x})\sin{x} \)

\( = 2\sin{x}\cos^2{x} + \sin{x} - 2\sin^3{x} \)

\( = 2\sin{x}(1 - \sin^2{x}) + \sin{x} - 2\sin^3{x} \)

\( = 3\sin{x} - 4\sin^3{x} \)

Tüm \( \sin{x} \) ifadeleri yerine \( x \) yazalım.

\( f(x) = 3x - 4x^3 \)


SORU 27 :

\( x + y = \dfrac{\pi}{4} \) olduğuna göre,

\( \dfrac{(1 + \tan{x})(1 + \tan{y})}{\tan(x + y)} \) ifadesinin en sade halini bulunuz.

\( x \) ve \( y \) açıları için tanjant toplam formülünü yazalım.

\( \tan(x + y) = \dfrac{\tan{x} + \tan{y}}{1 - \tan{x}\tan{y}} \)

\( x + y = \dfrac{\pi}{4} \) olarak veriliyor.

\( \tan{\dfrac{\pi}{4}} = 1 = \dfrac{\tan{x} + \tan{y}}{1 - \tan{x}\tan{y}} \)

\( 1 - \tan{x}\tan{y} = \tan{x} + \tan{y} \)

\( \tan{x} + \tan{y} + \tan{x}\tan{y} = 1 \)

Soruda verilen ifadede payın açılımını yazalım.

\( \dfrac{(1 + \tan{x})(1 + \tan{y})}{\tan(x + y)} = \dfrac{1 + \tan{x} + \tan{y} + \tan{x}\tan{y}}{1} \)

Paydaki trigonometrik ifadenin değerini yukarıda 1 olarak bulmuştuk.

\( = 1 + 1 = 2 \) olarak bulunur.


SORU 28 :
Soru

\( [BD] \cap [EC] = {F} \)

\( \abs{AE} = \abs{ED} = 6 \)

\( \abs{AB} = \abs{BC} = 8 \)

olduğuna göre, \( \tan{x} \) kaçtır?

Soru

\( m(\widehat{BCF}) = y \) diyelim.

\( \tan{y} = \dfrac{6}{8 + 8} = \dfrac{3}{8} \)

\( \widehat{ABD} \) açısı \( BCF \) üçgeninin bir dış açısıdır.

\( m(\widehat{ABD}) = x + y \)

\( \tan(x + y) = \dfrac{6 + 6}{8} = \dfrac{3}{2} \)

Tanjant toplam formülünü yazalım.

\( \tan{(x + y)} = \dfrac{\tan{x} + \tan{y}}{1 - \tan{x}\tan{y}} \)

\( \dfrac{3}{2} = \dfrac{\tan{x} + \frac{3}{8}}{1 - \tan{x} \cdot \frac{3}{8}} \)

\( \dfrac{3}{2} = \dfrac{8\tan{x} + 3}{8 - 3\tan{x}} \)

İçler - dışlar çarpımı yapalım.

\( 24 - 9\tan{x} = 16\tan{x} + 6 \)

\( 25\tan{x} = 18 \)

\( \tan{x} = \dfrac{18}{25} \) bulunur.


SORU 29 :

\( p, q \in \mathbb{R} \) olmak üzere,

\( x^2 + px + q = 0 \) denkleminin kökleri \( \sin{105°} \) ve \( \cos{105°} \) olarak veriliyor.

Buna göre, \( p^2 - q^2 \) ifadesinin değeri kaçtır?

45° ve 60° için bilinen sinüs ve kosinüs değerlerini kullanarak 105° için sinüs ve kosinüs değerlerini bulalım.

\( \sin(x + y) = \sin{x} \cos{y} + \cos{x} \sin{y} \)

\( \sin{105°} = \sin(60° + 45°) = \sin{60°} \cos{45°} + \cos{60°} \sin{45°} \)

\( = \dfrac{\sqrt{3}}{2} \cdot \dfrac{\sqrt{2}}{2} + \dfrac{1}{2} \cdot \dfrac{\sqrt{2}}{2} \)

\( = \dfrac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4} \)

\( \cos(x + y) = \cos{x} \cos{y} - \sin{x} \sin{y} \)

\( \cos{105°} = \cos(60° + 45°) = \cos{60°} \cos{45°} - \sin{60°} \sin{45°} \)

\( = \dfrac{1}{2} \cdot \dfrac{\sqrt{2}}{2} - \dfrac{\sqrt{3}}{2} \cdot \dfrac{\sqrt{2}}{2} \)

\( = \dfrac{\sqrt{2} - \sqrt{6}}{4} \)

Denklemin kökler toplamını bulalım.

\( x_1 + x_2 = -\dfrac{p}{1} = -p \)

\( \sin{105°} + \cos{105°} = -p \)

\( \dfrac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4} + \dfrac{\sqrt{2} - \sqrt{6}}{4} = -p \)

\( p = -\dfrac{\sqrt{2}}{2} \)

Denklemin kökler çarpımını bulalım.

\( x_1x_2 = \dfrac{q}{1} = q \)

\( \sin{105°}\cos{105°} = q \)

\( \dfrac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4} \cdot \dfrac{\sqrt{2} - \sqrt{6}}{4} = q \)

\( q = \dfrac{(\sqrt{2})^2 - (\sqrt{6})^2}{16} = -\dfrac{1}{4} \)

\( p \) ve \( q \) değerlerini kullanarak \( p^2 - q^2 \) ifadesinin değerini bulalım.

\( p^2 - q^2 = \left( -\dfrac{\sqrt{2}}{2} \right)^2 - \left( -\dfrac{1}{4} \right)^2 \)

\( = \dfrac{2}{4} - \dfrac{1}{16} = \dfrac{7}{16} \) bulunur.


SORU 30 :
Soru

Yukarıdaki şekilde merkezleri ortak olan iki kare verilmiştir. Büyük kare, içteki kare ve dört eş üçgenden oluşmaktadır.

Üçgenlerden her birinin alanı, büyük karenin alanının onikide biri olduğuna göre, \( x \) kaç derecedir?

\( a \le b \) olmak üzere, üçgenin dik kenarlarına \( a \) ve \( b \), üçgenin hipotenüsüne \( c \) diyelim.

Eş üçgenlerin her birinin alanının içteki karenin alanına oranını bulalım.

Üçgenlerden her birinin alanı büyük karenin alanının onikide biri olduğuna göre, üçgenlerin toplam alanı büyük karenin alanının \( 4 \cdot \frac{1}{12} = \frac{1}{3} \)'ü olur.

Dolayısıyla, içteki karenin alanı büyük karenin alanının \( 1 - \frac{1}{3} = \frac{2}{3} \)'ü olur.

\( \dfrac{\frac{1}{12}}{\frac{2}{3}} = \dfrac{1 \cdot 3}{12 \cdot 2} = \dfrac{1}{8} \)

Buna göre, eş üçgenlerin her birinin alanı içteki karenin alanının sekizde biridir.

Bir üçgenin alanı \( \frac{ab}{2} \), içteki karenin alanı \( c^2 \) ile hesaplanır.

\( \dfrac{\frac{ab}{2}}{c^2} = \dfrac{1}{8} \)

\( c^2 = 4ab \)

\( a \) ve \( b \) uzunluklarını \( x \) cinsinden yazalım.

\( a = c\sin{x} \)

\( b = c\cos{x} \)

Bu değerleri denklemde yerine yazalım.

\( c^2 = 4(c\sin{x})(c\cos{x}) \)

\( c^2 = 4c^2\sin{x}\cos{x} \)

\( 1 = 4\sin{x}\cos{x} \)

Sinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( \sin(2x) = 2\sin{x}\cos{x} \)

\( 1 = 2\sin(2x) \)

\( \sin(2x) = \dfrac{1}{2} \)

\( a \le b \) olarak kabul ettiğimiz için \( 2x \) dar açıdır.

\( 2x = 30° \)

\( x = 15° \) bulunur.


SORU 31 :
Soru

Yukarıda \( O \) merkezli çeyrek birim çember verilmiştir.

\( \sin{25°} = a \) olduğuna göre, \( \abs{AC} \) uzunluğunu \( a \) cinsinden bulunuz.

Soru

Orijin ile \( C \) noktasını birleştirelim. \( [OC] \) birim çemberin yarıçapıdır.

\( \abs{OC} = \abs{OB} = \abs{OA} = 1 \)

\( BOC \) ve \( COA \) ikizkenar üçgenlerdir.

\( m(\widehat{OCB}) = m(\widehat{OBC}) = 70° \)

\( m(\widehat{BOC}) = 180° - 140° = 40° \)

\( \widehat{BOC} \) ve \( \widehat{COA} \) tümler açılardır.

\( m(\widehat{COA}) = 50° \)

\( m(\widehat{OAC}) = m(\widehat{OCA}) = 65° \)

\( m(\widehat{HCA}) = 25° \)

\( \abs{CH} = x \) diyelim.

\( COH \) üçgeninde \( \sin{50°} = \frac{x}{1} \) yazabiliriz.

\( x = \sin{50°} \)

\( CHA \) üçgeninde \( \cos{25°} = \frac{x}{\abs{AC}} \) yazabiliriz.

\( \abs{AC} = \dfrac{x}{\cos{25°}} \)

\( = \dfrac{\sin{50°}}{\cos{25°}} \)

Sinüs iki kat açı formülünü kullanalım.

\( = \dfrac{2\sin{25°}\cos{25°}}{\cos{25°}} \)

\( = 2\sin{25°} = 2a \) bulunur.


« Önceki
Trigonometrik Fonksiyonların Periyodu
Sonraki »
Dönüşüm Formülleri